اين كتاب "مثل خود علی(ع) است. كلام انسان مثل خود اوست؛ چون كلام تنزل روح انسان است، تجلی روح انسان است. يك روح پست كلامش پست است و يك روح عالی كلامش عالی است. يك روح يك بعدی، كلامش يك بعدی است و يك روح چند بعدی كلامش چند بعدی است.
علی(ع) چون يك شخصيت جامع الاضداد است، كلامش هم جامع الاضداد است. در كلامش عرفان هست، در اوج عرفان. فلسفه هست، در اوج فلسفه. آزادی خواهی است، در اوج آزادیخواهی. حماسه است، در اوج حماسه. اخلاق هست، در اوج اخلاق. نهج البلاغه مثل خود علی(ع) جامع است." (انسان كامل، شهيد مطهری،1370 ، 183)
شايد ماه مبارك رمضان بتواند فرصت خوبی باشد، برای ما كه معتقديم بعد از قرآن كريم، نهجالبلاغه مهمترين و مفيدترين كتابهاست و در نزد ما شيعيان ارج و قرب خاصی دارد و اين از افتخارات در نزد شيعيان و پيروان اهلبيت(ع) است. به مايی كه هر روز با رخداد و حادثهای جديد در زندگی فردی و اجتماعی و سياسی خود برخورد میكنيم و در واهمه چگونگی واكنش در مقابل با آن غوطه وريم.
اگر به اين مطلب معتقديم كه سخنان مولايمان تنها برای زمانه خويش نبوده؛ بلكه برای همه دورانهاست، چرا آن را معيار عمل خود قرار نمیدهيم و كمتر به اين كتاب مراجعه میكنيم.
چه ميشد اگر به مناسبت همين ماه مسئولان گزارشی ميدادند از مطابقت رفتارشان با سخن ايشان(ع)!
گفته شده كه مرحوم شيخ "محمد عبده" مفتی اسبق مصر تصادفاً با نهجالبلاغه آشنا شده، شيفتهٔ آن میشود و به شرح اين مجموعه و تبليغ آن در ميان جوانان مصری میپردازد.
وی در مقدمه شرح خود میگويد: «در همهٔ مردم عربزبان، يك نفر نيست، مگر آنكه معتقد است سخن علی عليهالسلام بعد از قرآن و كلام نبوی شريفترين و بليغترين و پرمعنیترين و جامعترين سخنان است».
نهجالبلاغه، مجموعهای از خطبهها، نامهها و اندرزهای (حكمتها) منتسب به علی بن ابیطالب، امام اول شيعيان است.
گردآورندهٔ نهجالبلاغه، ابوالحسن محمد بن حسين موسوی معروف به سيد رضی و شريف رضی است.
نهجالبلاغه عنوانی است كه سيد رضی برای اين كتاب برگزيدهاست. مطالب اين كتاب از جمله شيواترين متون عربی محسوب میشود.
نهج البلاغه در لغت به معنای راه رسا و بليغ سخن گفتن است. و يا به معنای راه سخن رسا گفتن است.
سیّد رضی كوشيده است از ميان احاديث منقول از امام علی(ع) بليغترين و زيباترين آنها را گزينش و در اين مجموعه گرد آورد. همين ويژگی راز ماندگاری و جاودانگی اين كتاب و موجب شهرت آن در ميان گروههای مختلف مسلمانان و شخصیّتهای برجسته غيرمسلمان گشته است.
تنوع موضوعات نهجالبلاغه اعجاببرانگيز است، معارف بلند توحيدی، ارزشهای والای الهی، پند و اندرز و موعظه، بيان و تحليل حوادث سياسی و اجتماعی، دستور كار حكمرانان و شيوه حكومتداری و نحوه رفتار مسئولان با مردم و توبيخ ايشان هنگام خطا و بدرفتاری با مردم از جمله مطالب نهجالبلاغه است.
البته مطالب و بيانات آن حضرت(ع) در زمان رسول خدا، در جنگها، در نمايندگی حضرت از طرف رسولالله در شهرها و بلاد مختلف، ثبت و ضبط نشده؛ بلكه نهج البلاغه فقط برخی از مطالب امام علی(ع)، از دورانی است كه به رياست ظاهری رسيده و گلچينی از بيانات و فرمايشات ايشان است.
ترجمههای متعددی از اين كتاب به فارسی در دسترس است كه از آن ميان میتوان به ترجمه سيد جعفر شهيدی، فيضالاسلام، جواد فاضل، محمد تقی جعفری، حسين انصاريان و محمد دشتی اشاره كرد.
علامه امينی در جلد چهارم كتاب الغدير، ۸۱ شرح نهجالبلاغه را معرفی كردهاست.
معروفترين شروح نهجالبلاغه شرح ابن ابیالحديد معتزلی بغدادی، شرح ابن ميثم بحرانی، شرح خوئی و از معاصران، ترجمه و تفسير نهجالبلاغه اثر شيخ محمدتقی جعفری و شرح نهجالبلاغه تاليف شيخ محمد تقی شوشتری، را میتوان نام برد.
اهميت نهج البلاغه در شيعه و اهل تسنن:
اين كتاب، به جهت اينكه سخنان و نامههای امام اول شيعيان را داراست، در بين شيعه، اهميت و رواج فوق العادهای داشته و آن را بعد از قرآن كريم، مهمترين كتاب میدانند. در بين اهلتسنن نيز، به علت فصاحت و بلاغت بینظيرش، مورد توجه بسياری از علمای آنها بوده و هست.
و در پايان چند جمله كوتاه و زيبا از نهجالبلاغه:
*همانا اين دلها همانند بدنها افسرده میشوند، پس برای شادابی دلها، سخنان زيبای حكمت آميز را بجوييد.
*هنگامی كه از چيزی میترسی، خود را در آن بيفكن، زيرا گاهی ترسيدن از چيزی، از خود آن سخت تر است.
*نه مرگ آنقدر ترسناك است و نه زندگی آنقدر شيرين كه آدمی پای برشرافت خود گذارد.
*احمق ترين خلق كسی است كه خود را عاقلترين خلق بداند.
*عقل تو را كفايت كند كه راه گمراهی را از رستگاری نشانت دهد.
*دو گرسنهاند كه هيچگاه سير نشوند: طالب علم و طالب دنيا.
*از نافرمانی خدا در خلوتها بپرهيزيد؛ زيرا همان كه گواه است داوری كند.
*انسان در زير زبان خويش پنهان است.
*پوزش طلبيدن نشان خردمندی است.
*نادانی دردناك ترين دردهاست.
*سه كار شرم برنمیدارد: خدمت به مهمان، برخاستن از جا در برابر معلم و گرفتن حق خود.
* با مردم طوری رفتار كنيد كه اگر مرديد بر شما اشك بريزند و اگر زنده مانديد با اشتياق سوی شما آيند.
* زبان تربيت نشده درندهای است كه اگر رهايش كنی میگزد.
* هشدار! هشدار! به خدا سوگند چنان پرده پوشی كرده؛ كه پنداری تو را بخشيده است.
* بخشنده باش؛ اما زياده روی نكن، در زندگی حسابگر باش؛ اما سخت گير نباش.
*بزرگترين ترس بیخردی است.
* ترسناكترين تنهايی خودپسندی است.
* عيب تو تا آنجا كه روزگار با تو هماهنگ باشد، پنهان است.
* چون دنيا به كسی روی آورد، نيكیهای ديگران را به او نسبت دهند، و چون از او روی برگرداند خوبیهای او را نيز بربايد.
*آنكه تو را هشدار دهد، چون كسی است كه مژده داده است.
* اگر بر دشمنت دست يافتی، بخشيدن او را شكرانه پيروزی قرار ده.
*بخشندگی آدمی او را محبوب مخالفانش میكند و بخلش او را نزد فرزندانش هم منفور میسازد.
* برترين زهد، پنهان داشتن زهد است.
منبع:حج