عباس خیرآبادی، رئیس بنیاد فردوسی شاخه توس در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، در رابطه با شناخت فردوسی و تطابق اشعار شاهنامه با قرآن و احادیث عنوان کرد: به طور حتم فردوسی مسلمانی شیعه است و در آغاز شاهنامه نیز به شیعه بودن خود اقرار میکند لذا میتوان به بررسی اشعار فردوسی با محوریت قرآن و احادیث معصومین(ع) پرداخت.
وی با بیان اینکه فردوسی در شاهنامه به طور مستقیم و محسوس از احادیث اهل بیت(ع) بهره گرفته و در اشعار خود گنجانده است، ابراز کرد: در همین راستا فردوسی در شعر «میانه یکی خوب کشتی عروس، برآراسته همچو چشم خروس/ پیمبر بدو اندرون با علی، همه اهل بیت وصی و نبی» به حدیث سفینه حضرت رسول اکرم(ص) اشاره میکند، آنجا که پیامبر(ص) میفرماید: «مَثَل اهل بیت(ع) من مانند کشتی نجات نوح است، هر کسی سوار شود نجات یابد و هر کس دوری کند غرق شود».
مدح اهل بیت(ع) و بزرگداشت مذهب تشیع در شاهنامه
خیرآبادی افزود: در بخشهای مختلف شاهنامه در مدح اهل بیت(ع) و بزرگداشت مذهب تشیع، پندهای مرتبط با کلام اهل بیت(ع) به چشم میخورد، یکی از این ابیات، بیت «که من شهر علمم، علیم در است/ درست این سخن گفت پیغمبر است» است، ادامه این شعر به مدح امیرالمومنین(ع) و رسول اکرم(ص) میپردازد.
وی با بیان اینکه فردوسی با بهرهگیری حدیث «مدینةالعلم» به زیباترین شکل بیت مذکور را سروده است، اظهار کرد: از این دسته اشعار که در آنها مستقیما از حدیث یا سخنی از فرمایشات آموزنده بزرگان دین یا کلام بهره گرفته شده است، در شاهنامه به وفور به چشم میخورد.
رئیس بنیاد فردوسی شاخه توس در ادامه عنوان کرد: در شاهنامه علاوه بر استفاده مستقیم، فردوسی از سخنان اهل بیت(ع) و حکمتهای قرآن در بطن برخی از داستانها و ابیات شاهنامه، به صورت غیرمستقیم نیز از درونمایه احادیث و داستانهای قرآنی استفاده کرده است.
وی بیان کرد: از این دسته ابیات که اشاره غیرمستقیم به موضوعات قرآنی دارد، میتوان به داستان سیاوش و عشق سودابه اشاره کرد؛ این داستان که بیانگر اثبات طهارت و پارکی سیاوش است، شباهتهای زیادی به داستان حضرت یوسف(ع) دارد؛ همچنین جریان به آتش انداختن سیاوش و سالم بیرون آمدن او شباهتهایی با داستان حضرت ابراهیم(ع) دارد.
تصویری از عزت و ذلت کربلا در اشعار شاهنامه
خیرآبادی با اشاره به اشعار فردوسی در آغاز شاهنامه درباره پیدایش جهان که همسو با فرمایشات امیرالمومنین(ع) در نهجالبلاغه در این خصوص است، ادامه داد: همچنین داستان رزم رستم و اسفندیار، سخنان رستم در باب نپذیرفتن ذلت و اینکه مرگ با عزت بهتر از زندگی سراسر ذلت است، بسیار به فرمایشات امام حسین(ع) در روز عاشورا شباهت دارد لذا میتوان گفت او در این داستان از نوع تفکر و الگوی رفتاری امام حسین(ع) در واقعه کربلا بهره گرفته است.
وی با بیان اینکه فردوسی بدون هیچ ترسی در جای جای شاهنامه از اعتقادات خود و ارادتش نسبت به اهل بیت(ع) به ویژه امیرالمؤمنین(ع) گفته است، ابراز کرد: او شاعری آزاده بود که در راه اعتقاداتش با تیغ قلم جنگید.
رئیس بنیاد فردوسی شاخه توس با اشاره به اینکه فردوسی شاعر درباری نبود و گاهی حتی در اشعارش به سلطان محمود کنایه هم میزند، افزود: یکی از دلایلی که فردوسی مورد بیمهری سلطان محمود غزنوی قرار گرفت این بود که او برخلاف سایر شاعران، در مدح سلطان محمود قصیدهای نسرود.
قالب و فرم اشعار فردوسی
وی در رابطه با قالب و فرم اشعار فردوسی، به بهرهگیری این شاعر از قالب بحر تقارب با وزن عروضی «فعول فعول فعول فعول» که مخصوص حماسهسرایی است، اشاره کرد و گفت: فردوسی به اکثر دانشهای روز زمان خود اشراف داشته است.
خیرآبادی با بیان اینکه فردوسی از حکمت نهفته در علوم استفاده کرده است، اظهار کرد: آنچه در شاهنامه به چشم میخورد تنها شعر نیست بلکه حکمت است، این حکمتها را فردوسی به زیباترین شکل در اشعارش بیان میکند.
وی با اشاره به اینکه اشعار فردوسی داستانهایی هستند که ریشه در فرهنگ ایران دارند، به پیوند ناگسستنی فرهنگ ایران با دین اسلام در این اشعار اشاره کرد و افزود: در عصر ساسانیان روحانیت زرتشتی رفتار بسیار بدی با مردم داشتند و خود را در نظر مردم منفور جلوه داده بودند، این موضوع زمینه را برای قبول آیین جدید در مردم فراهم کرد.
شاهنامه و جلوههای دین اسلام
رئیس بنیاد فردوسی شاخه توس اضافه کرد: پس از آنکه خبر ظهور پیامبر(ص) در حجاز و پیدایش اسلام در ایران شکل گرفت، مردم نیز به سرعت اسلام آوردند، فردوسی هم در عصر خود از این نفوذ اسلام در ایران بیبهره نبود و بنا به اعتقاداتی که داشت، جلوههای دین اسلام در بسیاری از اشعارش پررنگ شد.
وی با بیان اینکه میتوان شعر فردوسی را از نظر عصمت در بین شاعران فارسی زبان بینظیر دانست، یادآور شد: اشعار فردوسی با زبانی فاخر سروده شده و در شاهنامه از مضامین و واژههای غیراخلاقی استفاده نشده است.