فراتر از زمان و مکان؛ آموزه‌های عملی رساله حقوق امام سجاد(ع) در زندگی مدرن

در گستره‌ی معارف اسلامی، آموزه‌هایی وجود دارند که فراتر از زمان و مکان، انسان را در مسیر رشد اخلاقی، معنوی و اجتماعی هدایت می‌کنند. یکی از این متون گران‌بها، رساله حقوق امام سجاد(ع) است که با تأکید بر حقوق خداوند، خود انسان و دیگران، راهنمای عملی و نظری جامعی برای زندگی توحیدی ارائه می‌دهد. این رساله نه تنها در تداوم تعالیم قرآن کریم و فرمایشات ائمه اطهار(ع) قرار دارد، بلکه با تبیین حدود پنجاه‌ویک حق، انسانی را که در مواجهه با مسائل فردی و اجتماعی است، به‌سوی خودشناسی، رشد معنوی و روابط انسانی سالم رهنمون می‌سازد. سرویس اندیشه ایکنا به مناسبت میلاد با سعادت امام سجاد(ع) به این موضوع پرداخته است. 

 

گفت‌وگوی پیش‌رو با حجت‌الاسلام والمسلمین عسگر دیرباز، استاد حوزه و دانشگاه و عضو مجلس خبرگان رهبری، تلاش دارد جایگاه رساله حقوق را در منظومه اندیشه اسلامی بررسی کرده و نشان دهد چگونه آموزه‌های آن می‌تواند در زندگی امروز بشر، از سطح فردی تا خانواده و جامعه، تأثیرگذار باشد که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم:

رساله حقوق را باید در راستای قرآن کریم، روایات ائمه اطهار(ع) و به‌ویژه نهج‌البلاغه مورد توجه قرار داد. پس از قرآن کریم و فرمایشات گهربار امیرالمؤمنین(ع) در نهج‌البلاغه، رساله حقوق امام سجاد(ع) در کنار صحیفه سجادیه آن حضرت، جایگاهی رفیع در اندیشه اسلامی دارد و به‌عنوان لطف و هدیه‌ای الهی به بشریت تلقی می‌شود.

 

بشر برای هدایت، به کمک عقلی که خداوند به او عطا کرده است، می‌تواند راه‌حل‌هایی برای حل مشکلات و یافتن مسیر درست بیابد؛ اما عقل، به‌طور طبیعی دارای محدودیت‌هایی است. ازاین‌رو خداوند در کنار این رسول باطنی، انبیاء را نیز برای هدایت بشر مبعوث کرده است که آخرین آن‌ها پیامبر عالی‌قدر اسلام(ص) است. تعالیم ایشان در قالب قرآن کریم بر پیامبر نازل شد و آن حضرت نیز این کتاب الهی را در اختیار بشر قرار داد؛ کتابی که تا ظهور آخرین منجی عالم بشریت، امام زمان(عج)، پابرجا خواهد ماند.

 

قرآن کریم، نهج‌البلاغه و فرمایشات سایر ائمه اطهار(ع) می‌توانند انسان را در همه عرصه‌های زندگی هدایت کنند و رساله حقوق امام سجاد(ع) نیز باید در همین راستا مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد؛ چراکه خود اهل‌بیت(ع) و سخنان ایشان، عطا و هبه‌ای الهی برای همه ابناء بشر هستند.

 

این رساله در کتاب «تحف العقول» (حرانی)، همچنین در کتاب «خصال» شیخ صدوق (وفات ۳۸۲ هـ.ق) و «من لا یحضره الفقیه» نقل شده است، هرچند میان این نقل‌ها تفاوت‌هایی وجود دارد. در این رساله، حدود پنجاه حق از سوی امام(ع) معرفی شده است که در مجموعه معارف اسلامی می‌تواند نگاهی نو در عرصه حقوق ارائه دهد.

 

در طول تاریخ، شروح و تفاسیر متعددی بر این رساله نگاشته شده و امروزه نیز این روند ادامه دارد. هر متفکری با توجه به شرایط و اقتضائات زمانه خود می‌تواند از رساله حقوق برای رشد و تعالی جامعه و رفع آسیب‌ها بهره گیرد. بنابراین، در پاسخ به سؤال نخست باید گفت که این رساله، یکی از ارکان معارف اسلامی و شیعی، در کنار قرآن کریم، نهج‌البلاغه و فرمایشات سایر ائمه اطهار(ع) به‌شمار می‌آید.

حق خداوند که در رساله حقوق مطرح شده است، در حقیقت زیربنای تمامی حقوق دیگر به‌شمار می‌آید؛ چراکه همه معارف اسلامی بر یک محور اساسی استوارند و آن توحید است. به این معنا که انسان، خود، جهان و همه هستی را متعلق به خداوند بداند. ما پیش از این نبودیم و خداوند از روی لطف، احسان و فیض خود نعمت حیات را به ما عطا کرده است؛ ازاین‌رو، حقی بنیادی از سوی خداوند بر انسان ثابت می‌شود.

 

در مقابل این حق الهی، انتظاراتی نیز از انسان وجود دارد؛ از جمله آن‌که خداوند را بشناسد، معرفت به وجود او کسب کند، او را عبادت نماید، به او محبت بورزد، از او یاری بخواهد، او را راهنمای خویش قرار دهد و دستورات او را بر همه دستورهای دیگر مقدم بدارد. همچنین انسان باید لحظات عمر خود را در مسیر عبادت و اطاعت از خداوند صرف کند؛ امری که بزرگ‌ترین چراغ راهنمای زندگی انسان به‌شمار می‌آید.

رساله حقوق، خودِ انسان را به‌عنوان عطیه‌ای الهی معرفی می‌کند و بر این نکته تأکید دارد که انسان باید به شناخت خویشتن دست یابد؛ چراکه «مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّه». نفس انسان جلوه‌ای از تجلیات الهی است و تعمق و تأمل در آن، انسان را به این نتیجه می‌رساند که خود را بنده، عبد و جلوه‌ای از فیض الهی بداند و از منیت و خودمحوری فاصله بگیرد.

 

از آن‌جا که نفس، مخلوق خداوند و مظهر تجلی اوست، انسان باید اقتضائات و لوازم این باور را نیز بپذیرد؛ و آن چیزی جز بندگی، اطاعت و پذیرش مقام عبودیت در برابر پروردگار نیست، بنابراین هنگامی که نفس انسان چنین جایگاهی دارد، قوای نفس نیز که با خودِ نفس وحدت دارند، مظاهری از تجلی الهی به‌شمار می‌آیند. قوه بینایی، شنوایی، تکلم، بویایی و دیگر قوای ظاهری و باطنی، هر یک به تبع نفس، جلوه‌ای از قدرت الهی و امانتی از سوی خداوند در اختیار انسان هستند. ازاین‌رو، انسان باید این اعضا و جوارح را در خدمت خداوند و دین او به کار گیرد و از آن‌ها در مسیر پرستش الهی بهره ببرد.

 

عبادت و اطاعت نیز باید به‌صورت عاشقانه و از روی مهر، شدت حب و علاقه به خداوند انجام پذیرد. امام سجاد(ع) در رساله حقوق، با تکیه بر همین نگاه عمیق و معنوی، حقوق اعضای بدن را تبیین فرموده و حق هر یک از این اعضا را به‌روشنی برشمرده‌اند.

 

هنگامی که با چنین نگاهی به نفس انسانی و قوای آن می‌نگریم، جایگاه تربیت صحیح اسلامی به‌روشنی نمایان می‌شود؛ تربیتی که در واقع، این قوا را در مسیری قرار می‌دهد که بازگوکننده تجلی الهی باشند. انسان باید همواره خود را پاره‌ای از فعل خداوند بداند که به این صورت متجلی شده و اقتضائات خاص خود را دارد.

 

مراعات حقوق نفس و قوای آن است که زمینه خودشناسی حقیقی را برای انسان فراهم می‌سازد. البته «خود»ی که از آن سخن گفته می‌شود، باید به‌درستی شناخته شود. در این‌باره، برخی چنین تمثیل کرده‌اند که فردی در جایی خانه‌ای باشکوه بنا کرد و مدت‌ها برای ساخت آن رنج کشید، اما پس از اتمام بنا، صاحب زمین آمد و گفت: چرا در زمین من خانه ساخته‌ای؟ من این را نمی‌پذیرم و باید آن را خراب کنی. این مثال از آن جهت است که آن فرد، جایگاه واقعی خانه خود را نشناخته و آن را بر زمینی بنا کرده است که متعلق به او نبوده است.

 

نفس انسان و خودِ او نیز ملک شخصی او نیست، بلکه از آنِ خداوند است. هنگامی که این نفس در مسیر الهی قرار گیرد، ساختن و پرورش آن صحیح و سازنده خواهد بود؛ اما در غیر این صورت، انسان را از مسیر رشد، تعالی، پیشرفت، خدمت به دیگران و تقوا دور می‌سازد.

 

انسان در این دوره محدود زمانی دنیا می‌تواند نفس خود را به‌عنوان مظهری از مظاهر الهی رشد دهد و تربیت کند؛ چراکه پس از این مرحله وارد عالم برزخ می‌شود و فرصت عمل از او سلب خواهد شد. در نتیجه، کوتاهی در این دنیا می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری برای انسان به‌همراه داشته باشد.

ما باید جایگاه «رساله حقوق» را در ذیل قرآن کریم، احادیث پیامبر اکرم(ص) و سنت ایشان، سنت علوی، نهج‌البلاغه و خطبه فدکیه حضرت صدیقه طاهره(س) مورد توجه قرار دهیم. در این صورت، این رساله با تبیین حقوق پنجاه‌ویک‌گانه، می‌تواند سبک زندگی جامع و منسجمی برای انسان ترسیم کند.

پس از جنگ جهانی دوم، منشوری با عنوان «منشور حقوق بشر» در سازمان ملل متحد تدوین شد که در آن حقوقی همچون حق حیات، امنیت فردی، منع شکنجه، حفظ حریم خصوصی، حق پناه‌جویی، آزادی در ازدواج و مانند آن برای انسان‌ها برشمرده شده است؛ اما پرسش اساسی این است که آیا این حقوق از ضمانت اجرایی و مبنای قابل قبول و کارآمد در همه عرصه‌ها برخوردارند؟

با نگاهی به فاصله زمانی میان تصویب این منشور تا امروز، به‌روشنی مشاهده می‌شود که این حقوق غالباً در حدّ نوشته‌ای بر روی کاغذ باقی مانده و حضور مؤثری در عرصه میدانی جهان نداشته‌اند؛ چراکه زورگویان و سلطه‌گران عالم ارزشی برای آن قائل نیستند و اگر گاه از این قوانین دفاع می‌کنند، بیشتر از سر ریاکاری، نفاق و تأمین منافع سیاسی است. آنچه در عمل دیده می‌شود، فقدان ضمانت اجرایی واقعی برای حقوق بشر معاصر است.

در مقابل، هنگامی که انسان به این باور برسد که بنده خدا و عطیه الهی است، حق عبادت و اطاعت بر عهده او قرار می‌گیرد و خود را در برابر خداوند پاسخگو می‌بیند؛ و همین احساس پاسخگویی، بالاترین سطح ضمانت اجرا را فراهم می‌آورد. در واقع، «حق‌الله» است که می‌تواند سایر حقوق، از جمله حقوق انسان‌ها نسبت به یکدیگر، حق محیط زیست و حق نفس را بر مبانی منطقی و استوار تبیین کند؛ به‌گونه‌ای که انسان به مرحله‌ای از رشد می‌رسد که آثار و پیامدهای رعایت این حقوق، نه‌تنها در زندگی اجتماعی، بلکه در حیات فردی و حتی در خلوت او نیز آشکار می‌شود.

در شرایط دشوار زندگی، به‌ویژه در وضعیت کنونی، این نگاه توحیدی است که می‌تواند انسان را نسبت به آینده امیدوار سازد؛ نگاهی که بر این باور استوار است که همه امور در دست خداوند است. البته این باور هیچ منافاتی با نقد راه‌ها و روش‌های دیگران یا پذیرش نکات مثبت حقوق بشری ندارد؛ چراکه در حقیقت، بخش قابل‌توجهی از همین حقوق پذیرفتنی نیز ریشه در تعالیم انبیای الهی و عقل انسانی دارد؛ عقلی که به ابزاری برای دنیاطلبی و منفعت‌جویی تبدیل نشده باشد.

انسان، مشمول احسان و لطف الهی است و این خداوند است که حق مطلق بر انسان دارد. همه حقوق دیگر انسانی نیز برگرفته از همین حق بنیادین است و نباید هیچ‌گاه از این حقیقت غفلت کرد.

اگر سلامت را به معنای جامع آن، یعنی سلامت روحی، معنوی و جسمی در نظر بگیریم، در این صورت حقوق مطرح‌شده در رساله حقوق، دربرگیرنده همه این ابعاد سلامت خواهد بود. برای مثال، حضرت هنگامی که پرخوری را تضییع حق بدن و معده انسان می‌دانند، به این نکته اشاره دارند که این رفتار به‌صورت مستقیم بر سلامت جسم و روح انسان تأثیرگذار است.

اگر بخواهیم در جهان امروز، روابطی نوع‌دوستانه، محترمانه و عاری از ظلم و آزار میان انسان‌ها برقرار شود، جز در پرتو رساله حقوق که معارفی الهی و هدیه‌ای از سوی خداوند به بشر است، نمی‌توان گام درستی برداشت.

بر این باورم که رساله حقوق باید متناسب با سطوح یادگیری دانش‌آموزان در کتب درسی و نیز در دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه تدریس شود؛ به‌ویژه توسط کسانی که این حقوق را نه‌تنها می‌شناسند، بلکه در وجود و رفتار خود نیز متجلی و عملی کرده‌اند. در چنین صورتی می‌توان شاهد تحولی بزرگ در عرصه‌های فرهنگی، حقوقی و اجتماعی بود.

استمرار و جاری‌سازی این حقوق در برنامه‌ریزی‌های جزئی و عملیاتی در خانواده، مدرسه، خیابان، روابط بین‌الملل، رابطه انسان با خود، با محیط زیست و با اطرافیان، و حتی در برنامه‌های توسعه کشور، ضرورتی انکارناپذیر است. تنها در این صورت می‌توان مدعی شد که از این رساله بهره برده‌ایم. البته اگر در بخش‌هایی این حقوق مورد توجه قرار نگیرد یا امکان اجرای آن فراهم نشود، باز هم هر یک از ما در حوزه فردی خود موظفیم با این حقوق آشنا باشیم و برای عملیاتی‌کردن آن‌ها در زندگی شخصی تلاش کنیم؛ و بدین‌گونه به مسیر ترسیم‌شده از سوی آن حضرت نزدیک شویم.

شاید در میان ائمه اطهار(ع)، چند امام باشند که جامعه امروز ما نیاز بیشتری به الگوگرفتن از سیره و روش ایشان داشته باشد. به‌قدر اطلاع بنده، یکی از این بزرگواران امام سجاد(ع) هستند. متأسفانه اطلاعات ما درباره این امام همام و دوران امامت ایشان اندک است، در حالی که لازم است روش، سبک و سیره حضرت در تربیت جامعه به‌درستی شناسایی شده و به‌عنوان الگویی کارآمد در زندگی امروز مورد استفاده قرار گیرد.

در این زمینه، همه اهل قلم، به‌ویژه استادان حوزه و دانشگاه، وظیفه دارند به‌صورت تخصصی به این موضوعات بپردازند تا آنچه از حیات شریف امام زین‌العابدین(ع)، به‌ویژه دوران امامت ایشان، در اختیار داریم به دست مردم برسد و همه مسلمانان و حتی غیرمسلمانان بتوانند از آن بهره‌مند شوند. از جمله این معارف، رساله حقوق است که زبانی فرادینی دارد و برای همه بشریت قابل استفاده است. در پایان، از خبرگزاری ایکنا نیز به‌دلیل پرداختن به این موضوعات قدردانی می‌کنم؛ چراکه این‌گونه تلاش‌ها به توده‌های مردم کمک می‌کند تا روایتی درست و دقیق از زندگی ائمه اطهار(ع)، به‌ویژه امام سجاد(ع)، در اختیار داشته باشند.