مزاج‌شناسی؛ حلقه مغفول در تربیت معنوی از نگاه اسلام

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام و المسلمین علیرضا کریمخانی، استاد حوزه علمیه، ششم بهمن ماه در نشست علمی «نقش شخصیت بر پایه مزاج در تربیت معنوی» که از سوی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد با بیان اینکه مزاج به کیفیت تعریف شده است و در بین انواع کیفیت، از نوع کیف محسوس است، گفت: مزاج کیفیتی است که از کسر و انکسار اخلاط و عناصر ایجاد می‌شود. همچنین شخصیت جنبه درونی و بیرونی فرد است که در موقعیات مختلف بر روی اعمال او اثرگذار است و در مورد تربیت هم ده‌ها تعریف وجود دارد که مورد نقد بوده است. آیت‌الله اعرافی آن را به فرایند یاری‌رسانی به متربی برای ایجاد تدریجی در گستره زمان در ساحات بدنی، روحی و رفتاری به واسطه عامل انسانی دیگر می‌داند.

وی با بیان اینکه تربیت هم به مجموعه‌ای از اخلاق، اعتقادات و عبادات و عرفان گفته می‌شود، افزود: تا اعتقاد نباشد عبادتی صورت نمی‌گیرد لذا حضرت امام (ره) فرمودند همه ما مشرک هستیم و هرقدر ایمان ما بالاتر برود، از شرکمان کمتر می‌شود. این نظر مبتنی بر نگاهی توحیدی است.

کریمخانی با بیان اینکه در غرب، مسئله روح و قلب مدنظرشان نیست لذا سراغ مسائلی چون هوش معنوی و اخلاقی و  ... می‌روند، در حالی که ما در یک نرم‌افزار اسلامی بالای 140 هزار بار واژه قلب را جست‌وجو کردیم، اظهار کرد: نکته‌ای که بر آن تأکید دارم این است که نقش مزاج بر روی شخصیت افراد و تربیت است؛ البته ما قصد نداریم مزاج را فراتر از حد خود مؤثر بدانیم ولی به هر حال از نقش آن نمی‌توان غافل شد. 

استاد حوزه علمیه با بیان اینکه پایه طب بنا بر اقوال پزشکان مبتنی بر مزاج است، اظهار کرد: البته در عین سادگی، بوعلی در مورد مزاج قلب آن را به تر و خشک و گرم و سرد تقسیم کرده است و می‌گوید یکی از چیزهایی که باعث رفتار زنانه در مرد می‌شود، قلب سرد است.

استاد حوزه علمیه با بیان اینکه پیامبر (ص) در پاسخ به فردی که از ترسوبودن فرزندش نگران بود، فرمودند که میوه «به» به او بدهید، ادامه داد: بوعلی سینا مطرح کرده است افرادی که قلب سردی دارند ترسو هستند لذا در اسلام بر معرفت نفس تأکید زیادی وجود دارد و وقتی در مورد معرفت نفس سؤال شد، ایشان فرمودند معرفت به طبایع است.

کریمخانی با تأکید بر اهمیت مزاج، تصریح کرد: حضرت امام رضا(ع) فرمودند کسانی که گرفتار صفرا هستند مراقب غرور و تکبر باشند؛ افرادی که دموی هستند مراقب مسائل شهوانی باشند و کسانی که سوداوی هستند، مراقب وهم و خیال باشند و بلغمی‌ها هم حواسشان به کندی، توقف و ... باشد. 

وی ادامه داد: روایات بسیار زیادی هم داریم که افراد صفراوی عجول هستند؛ البته عجله در همه وجود دارد ولی در این افراد بیشتر است زیرا گرمی و خشکی دارد و چون خشک است سرعت عجله را زیاد می‌کند لذا این افراد، زود دلزده و عصبانی می‌شوند و در اشتغال آنان هم مؤثر است. 

وی با بیان اینکه علمای اخلاق فرمودند اخلاق تابع مزاج است، اظهار کرد: مرحوم نراقی در جلد سوم و یکم جامع‌السعادت مفصلاً بحث کرده است و می‌گوید اینکه اخلاق تابع مزاج است به نحو مقتضی است زیرا پیامبر(ص) برای اتمام مکارم اخلاق مبعوث شده است لذا اخلاق قابل تغییر است و ایشان سه صفحه در مورد اخلاق و نقش مزاج در آن سخن می‌گوید.

کریمخانی افزود: بوعلی گفته است اخلاق و عادات تابع مزاج بدن است و وقتی بلغم بر انسان غالب شد، سکون و توقف بر انسان عارض خواهد شد و اگر صفرا مسلط شد، غضب بر او غلبه خواهد یافت و اگر سودا باشد، سوءخلق و بدبینی و ... ایجاد می‌شود. 

کریمخانی اضافه کرد: آقایان فلاسفه هم مزاج را علت تامه برای اخلاق می‌دانند لذا مزاج، معرکه آرا است و عرفا فرموده‌اند مزاج رابطه بین جسم و روح در رشد معنوی افراد است. بنابراین از منظر طب و اسلام و علمای اخلاق و عرفان و فلسفه و عرفان و ...، مزاج در شخصیت افراد تأثیر دارد.

استاد حوزه علمیه با بیان اینکه تربیت چند مرحله دارد، شناخت، علل، اصلاح و تکامل و ....، گفت: اولین مرحله شناخت است زیرا باید انسان شناخته شود تا بتواند درمان کند لذا مزاج شخصیت‌ساز و نقش آن پررنگ است. البته برخی این نقش را مقتضی و برخی علت تامه می‌دانند. آیت‌الله مظاهری هم در سپهری در اخلاق در مورد مزاج سخن گفته است. 

وجود مزاج و تأثیر آن بر تربیت

وی با تأکید بر اینکه سخن ما این است که اولاً چیزی به نام مزاج وجود دارد چون هم طب و هم اسلام تأیید کرده است، افزود: مرحله دوم نقش مزاج در شخصیت و حالا نوبت نقش شخصیت در تربیت است. کسی که بخواهد تربیت معنوی انجام بدهد، هم باید شخصیت بچه را بشناسد و هم شخصیت والدین و هم شخصیت مربی و هم استاد اخلاق، زیرا تربیت معنوی شامل اعتقاد و اخلاق و عبادت و عرفان است. 

وی افزود: اگر فرزندی صفراوی بود هرقدر خشکی آن بالاتر برود لجبازی او بیشتر خواهد بود. ابعاد شخصیت شامل گفتاری، رفتاری، ذهنی، جسمی و جنسی است و مزاج بر هر کدام از اینها اثرگذار هستند؛ مثلاً فردی که صفراوی است سرعت عمل زیادی و اضطراب در رفتار دارد؛ تند حرف می‌زند و حاضرجواب است که ممکن است مورد نقد دیگران هم قرار بگیرد که چرا اینقدر زبان تیزی داری. 

کریمخانی بیان کرد: در مسائل اخلاقی مانند حیا، کسانی که طبع گرم دارند حیای کمتری دارند؛ البته افراد می‌توانند با دانستن و عمل، کم‌حیایی یا یکسری رفتارهای نادرست را اصلاح کنند از این رو نوعاً شوخی‌های جنسی توسط چنین افرادی بیان می‌شود؛ البته همانطور که گفته شد نوع تربیت و حیای پدر و مادر بر او اثرگذار است. 

وی با تأکید بر اینکه در تربیت ابتدا باید مزاج بچه شناسایی شود، تصریح کرد: مثلاً به لحاظ ذهنی افراد صفراوی باهوش هستند و سؤالات متعددی دارند. در حرف‌شنوی هم افراد با طبع سرد، حرف‌شنوی بیشتری دارند. در مسائل جنسی، دموی‌ها درجه یک را دارند یا مثلاً سوداوی‌ها توان جسمی کمتری دارند لذا در مباحث عبادی هم توان کمی برای عبادت دارند. استادان اخلاقی موفق‌تر هستند زیرا اخلاق دم دارند. این افراد حوصله و صبر بیشتری هم دارند.

استاد حوزه علمیه با بیان اینکه استادان اخلاقی داشتیم که صفراوی بودند لذا با اینکه خودشان در اوج بودند ولی شاگردان چندانی تربیت نکردند، اظهار کرد: آیت‌الله خوشوقت از جمله استادان اخلاق گرم‌مزاج بود و با حوصله و صبر زیاد اخلاق می‌گفت و بچه‌های زیادی هم از محضر او استفاده می‌کردند لذا مزاج‌شناسی خیلی مهم است.

کریمخانی با بییان اینکه والدین را به چند دسته سخت‌گیر، سهل‌گیر و مستبد و اقتدارگرا تقسیم می‌کنند، افزود: والدین مستبد، مزاج گرم و خشک دارند و آنقدر تو سر بچه می‌زنند که شخصیت بچه سرکوب شده است یا آنقدر برای معنویت فشار می‌آورند که بچه ضد معنویت شده است ولی فرد دموی طوری است که اگر بچه در نماز مقداری کاهلی دارد، با سهل‌گیری رفتار می‌کنند تا در درازمدت اصلاح شود.

وی افزود: به صورت کلی مزاج واقعاً از مؤلفه‌های مهم در شناخت فرد است و نقش آن در شخصیت خیلی مهم است و می‌تواند در تربیت و به خصوص معنوی نقش مهمی ایفا کند لذا مربیان اخلاقی باید مراقب باشند تا به‌خاطر عدم شناخت مزاج بچه‌ها ضد دین و یا بی تفاوت نسبت به دین تربیت نشوند.