در پرتو آیات مهدوی/ ۵
قرآن کریم صرفاً کتاب هدایت به‌واسطه احکام نیست؛ در پرتو روایات اهل بیت(ع)، افق‌های تازه‌ای از معارف آن، از جمله حقیقت ولایت و مهدویت آشکار می‌شود. بسیاری از آیات قرآن در تفسیر و تأویل معصومان(ع)، با وجود مقدس حضرت ولی عصر(عج) پیوند یافته‌اند و تصویری عمیق‌تر از فرهنگ انتظار ارائه می‌کنند. خبرنگار ایکنا از اصفهان در سلسله‌گفت‌وگوهای «در پرتو آیات مهدوی» با علی‌اکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآن، این آیات و روایات را از ابتدای قرآن، جزءبه‌جزء بررسی می‌کند تا نسبت قرآن با آخرین حجت الهی، روشن‌تر و دقیق‌تر تبیین شود.
ایکنا ـ بخش دیگری از آیات جزء نخست قرآن و نیز روایات مرتبط با آن‌ها را بررسی می‌کنیم. یکی از این موارد، آیه ۲۵ سوره بقره و روایات مربوط به «جزیره خضراء» است. این موضوع در منابع روایی چگونه تبیین شده است؟
بله. از دیگر آیاتی که در بعضی از منابع روایی به موضوع مهدویت ارتباط داده شده، آیه ۲۵ سوره مبارکه بقره است: «وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَٰذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا ۖ وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ؛ کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، مژده بده که بهشت‌هایی ویژه آنان است که از زیر درختان آن نهرها جاری است؛ هرگاه از آن بهشت‌ها میوه‌ای آماده به آنان دهند، گویند: این همان است که از پیش، روزی ما کردند و از میوه‌های گوناگون که شبیه هم است، نزد آنان آورند؛ در آنجا برای ایشان همسرانی پاکیزه است و در آن بهشت‌ها جاودانه‌اند.»
بیشتر بخوانید:
- حکمت تکرار «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» در نماز منسوب به حضرت ولی عصر(عج)
- جامعه منتظر به قرآن‌فهمان و عاملان به قرآن نیاز دارد
- امام زمان(عج) قرآن مجسم است
- قرآن و امام مهدی(عج)؛ دو جلوه از حقیقتی واحد
در بعضی از نقل‌ها، این آیه در توصیف «جزیره خضراء» مورد استناد قرار گرفته؛ جزیره‌ای که در بعضی از روایات، محل اقامت حضرت ولی عصر(عج) معرفی شده است. براساس این نقل‌ها، خضراء فقط یک جزیره نیست، بلکه مجموعه‌ای از شهرها را دربرمی‌گیرد و یکی از این شهرها، «طلوم» نام دارد. در بعضی از روایات آمده که اداره این شهر برعهده یکی از فرزندان حضرت ولی عصر(عج)، به‌نام عبدالرحمن بن صاحب‌الأمر(عج) است.
همچنین، نقل شده است که در آن سرزمین، پیوسته ندایی شنیده می‌شود که آیه ۸ سوره بینه، «جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّاتُ عَدْنٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدینَ فیها...؛ پاداش آن‌ها نزد پروردگارشان باغ‌هاى جاویدان بهشتى است که نهرها از پاى درختانش جارى است» را تلاوت می‌کند.
این مطالب در ضمن یکی از گزارش‌های مربوط به ملاقات با حضرت ولی عصر(عج) آمده است که شرح مفصل آن را می‌توان در کتاب «نجم‌الثاقب» میرزا حسین نوری(ره) مشاهده کرد. در آن کتاب، افزون بر اصل ماجرای دیدار، ویژگی‌های جزیره خضراء و شهرهای آن نیز با تفصیل بیشتری بیان شده است.
در بعضی نقل‌ها آمده که حضرت در خانه‌ای به‌نام «بیت الحمد» اقامت دارند؛ خانه‌ای که همواره نورانی است و چراغ آن هیچ‌وقت خاموش نمی‌شود. البته درباره موقعیت جغرافیایی جزیره خضراء، دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده است. برخی پژوهشگران احتمال داده‌اند که این جزیره با منطقه‌ای که امروزه به «مثلث برمودا» شهرت دارد، ارتباط داشته باشد. حتی کتاب‌هایی نیز در این زمینه منتشر و به رخدادهای شگفت‌انگیزی که در آن منطقه گزارش شده، از جمله ناپدیدشدن کشتی‌ها و هواپیماها اشاره کرده‌اند.
با این حال، توجه داشته باشید؛ این‌گونه تطبیق‌ها در حد احتمال است و نمی‌توان درباره آن‌ها با قطعیت سخن گفت. آنچه مسلم است، براساس پاره‌ای روایات، حضرت ولی عصر(عج) دارای زندگی عادی و مادی و خانواده و همچنین نظامی برای اداره امور هستند و این واقعیت، امری دور از عقل، علم و باور نیست.
ایکنا ـ از دیگر آیات قابل بررسی در جزء اول، آیات ۱۱۴ و ۱۱۵ سوره بقره است. این دو آیه چه ارتباطی با مهدویت و ظهور حضرت ولی عصر(عج) دارند؟
در آیه ۱۱۴ سوره بقره می‌خوانیم: «وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَىٰ فِي خَرَابِهَا أُولَٰئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ ۚ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ؛ چه کسی ستمکارتر از آن است که مردم را از ذکر نام خدا در مساجد بازدارد و در ویرانی آن‌ها بکوشد؟ آنان را شایسته نیست که در آن درآیند، جز در حال ترس. برای آنان در دنیا خواری و زبونی و در آخرت عذابی بزرگ است.»
برخی مفسران، این آیه را بر رفتار صهیونیست‌ها و جنایت‌هایی که در مسجدالاقصی و دیگر اماکن مقدس اسلامی مرتکب می‌شوند، تطبیق کرده‌اند؛ کسانی که از یک سو مانع ذکر خدا در مساجد می‌شوند و از سوی دیگر، خود با ترس و اضطراب وارد این مکان‌ها می‌شوند.
در روایات نیز آمده است که مقصود از «خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا»، خواری و ذلتی است که با ظهور مولای‌مان، حضرت ولی عصر(عج) نصیب این ستمگران خواهد شد؛ زمانی که حکومت عدل الهی در سراسر جهان برپا می‌شود و ظلم و ستم از میان می‌رود.
اما آیه بعد، یعنی آیه ۱۱۵ سوره بقره، از جایگاه ویژه‌ای در مباحث مهدویت برخوردار است: «وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ؛ مالکیت مشرق و مغرب فقط ویژه خداست؛ پس به هر کجا رو کنید، آنجا روی خداست. یقیناً خدا بسیار عطاکننده و داناست.»
در این آیه، تعبیر «وَجْهُ اللَّهِ» محور اصلی بحث است. در دعای شریف ندبه نیز حیران و سرگشته می‌خوانیم: «أَيْنَ وَجْهُ اللَّهِ الَّذِي إِلَيْهِ يَتَوَجَّهُ الْأَوْلِيَاءُ» و در زیارت حضرت ولی عصر(عج) نیز آمده است: «السَّلَامُ عَلَى وَجْهِ اللَّهِ... .» براساس روایات، یکی از مصادیق روشن «وجه الله»، حضرت بقیة الله الاعظم(عج) هستند؛ یعنی حقیقتی که اولیای الهی به سوی او توجه می‌کنند و از طریق او به خداوند تقرب می‌یابند، خاتم الاوصیاء(ارواحنا فداه) هستند.
ایکنا ـ مفهوم «وجه الله» چه جایگاهی در شناخت مقام حضرت ولی عصر(عج) دارد و این مفهوم چگونه با حضور فرامکانی و فرازمانی آن حضرت تبیین می‌شود؟
وجه در لغت به چیزی گفته می‌شود که از طریق آن، حقیقت یک شیء شناخته می‌شود. بر همین اساس، در تفسیر این آیه گفته‌اند که برای شناخت خداوند، انسان باید «وجه الله» را بشناسد؛ یعنی از طریق حجت الهی به معرفت خدا برسد.
البته آیه «فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ» در تفاسیر، به موضوع قبله نیز تفسیر شده و این تفسیر حتماً صحیح است، زیرا در ادامه سوره بقره، به‌ویژه در آیات ۱۴۳ و ۱۴۴، خداوند دستور تغییر قبله را صادر می‌کند: «فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ؛ پس رویت را به سوی مسجدالحرام گردان.»
اما در کنار این تفسیر، روایات اهل بیت(ع)، مفهوم عمیق‌تری نیز بیان کرده‌اند و آن اینکه «وجه الله» بر وجود مقدس امام معصوم(ع)، به‌ویژه حضرت ولی عصر(عج) تطبیق می‌شود.
از همین منظر، هنگامی که حضرت ولی عصر(عج) ظهور می‌کنند، نخستین مکان ظهور ایشان کنار خانه خدا و کعبه است؛ همان قبله‌ای که همه مسلمانان به سوی آن نماز می‌گزارند. این هم‌زمانی صرفاً تاریخی نیست، بلکه بیانگر پیوند عمیق قبله ظاهری با قبله حقیقی، یعنی ولایت الهی است.
کعبه، خانه‌ای است که به اراده الهی، قبله مسلمانان قرار گرفته و همچنین، محل ولادت امیرالمؤمنین علی(ع) است. بنابراین، توجه به کعبه فقط جهتی جغرافیایی نیست، بلکه یادآور حقیقت ولایت نیز هست. براساس همین مبنا، هر جا که انسان روی آورد، اگر با نگاه ولایت‌محور باشد، «وجه الله» را خواهد دید؛ زیرا امام به مکان خاصی محدود نیست.
مقام امامت، فراتر از زمان و مکان است. حضرت ولی عصر(عج) که از ایشان سخن می‌گوییم، به اعتبار مقام ولایت، در همه جا حضور دارند؛ هرچند ما از مشاهده آن حضرت محروم باشیم. محدودیت زمان و مکان مربوط به انسان‌های عادی است، نه به حجت الهی که «وجه الله» است.
در همین راستا، تعبیر «لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ» در سوره نور نیز از سوی برخی اهل معرفت، بر مقام امامت تطبیق شده است؛ یعنی امام نه محدود به شرق است و نه غرب، نه طلوع و غروب برای او معنا دارد و نه محدودیت‌های زمانی و مکانی که انسان‌های عادی با آن روبه‌رو هستند.
از همین رو، در زیارت ائمه اطهار(ع)، با آنان چنان سخن می‌گوییم که گویی در برابر ما حضور دارند؛ سلام می‌دهیم، گفت‌وگو می‌کنیم و انتظار پاسخ داریم. این شیوه خطاب، برخاسته از این حقیقت است که حیات اولیای الهی با مرگ جسمانی پایان نمی‌یابد و آنان همواره در مقام ولایت، زنده و ناظر بر اعمال بندگان هستند.
پیامبر اکرم(ص) نیز درباره حضرت قائم(عج) می‌فرمایند: «ذَلِكَ الَّذِي يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا؛ او کسی است که خداوند شرق‌ها و غرب‌های زمین را به دست او فتح خواهد کرد.»
همچنین، امام باقر(ع) می‌فرمایند: «يَبْلُغُ سُلْطَانُهُ الْمَشْرِقَ وَالْمَغْرِبَ؛ حکومت حضرت ولی عصر(عج) سراسر شرق و غرب عالم را فراخواهد گرفت.» این تعبیرها نیز نشان می‌دهد که قلمرو حکومت آن حضرت به منطقه‌ای خاص محدود نیست، بلکه همه عالم را دربرمی‌گیرد.
گاه این پرسش مطرح می‌شود که چگونه سفارش شده است نماز را در اول وقت بخوانیم تا همزمان با نماز حضرت ولی عصر(عج) باشد، در حالی که اختلاف افق‌ها میان کشورها وجود دارد؟
پاسخ این است که این تفاوت‌ها مربوط به ماست، نه به مقام امام معصوم(ع). حضرت ولی عصر(عج)، امام زمان هستند؛ یعنی زمان تحت تدبیر و اشراف ولایت ایشان قرار دارد. بنابراین، محدودیت‌هایی مانند اختلاف افق یا تفاوت ساعات شبانه‌روز درباره مقام ولایت معنا ندارد.
آنچه از انسان خواسته شده، انجام‌دادن تکلیف در وقت مقرر است؛ یعنی هر کس در افق محل زندگی خود، نماز را در اول وقت اقامه کند یا اعمال شب قدر را در زمان مقرر انجام دهد، به حقیقت همان عمل الهی متصل می‌شود؛ زیرا امام(عج) بر زمان و مکان احاطه دارند و این هماهنگی را در پرتو ولایت الهی تحقق می‌بخشند. بنابراین، آنچه اهمیت دارد، روح عمل و انجام تکلیف در زمان تعیین‌شده است، نه محاسبات ظاهری مربوط به اختلاف افق‌ها.
در پایان، اگرچه تا اینجا، به‌دلیل بیان مباحث مقدماتی، زمان بیشتری صرف شد، اما در ادامه مباحث، به‌صورت مستقیم به بررسی آیات مهدوی در جزءهای گوناگون قرآن کریم خواهیم پرداخت تا پیوند میان آیات الهی و فرهنگ انتظار، روشن‌تر و عمیق‌تر تبیین شود.
انتهای پیام