در پرتو آیات مهدوی/ ۶
قرآن کریم صرفاً کتاب هدایت به‌واسطه احکام نیست؛ در پرتو روایات اهل بیت(ع)، افق‌های تازه‌ای از معارف آن، از جمله حقیقت ولایت و مهدویت آشکار می‌شود. بسیاری از آیات قرآن در تفسیر و تأویل معصومان(ع)، با وجود مقدس حضرت ولی عصر(عج) پیوند یافته‌اند و تصویری عمیق‌تر از فرهنگ انتظار ارائه می‌کنند. خبرنگار ایکنا از اصفهان در سلسله‌گفت‌وگوهای «در پرتو آیات مهدوی» با علی‌اکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآن، این آیات و روایات را از ابتدای قرآن، جزءبه‌جزء بررسی می‌کند تا نسبت قرآن با آخرین حجت الهی، روشن‌تر و دقیق‌تر تبیین شود.
ایکنا ـ در این شماره، گفت‌وگوی ما درباره آیات مهدوی قرآن کریم در جزء دوم آغاز می‌شود. برای شروع، چه نسبتی میان قرآن کریم و مفاهیم هدایت، ولایت و مهدویت وجود دارد؟
نکته‌ای که باید از آغاز مورد توجه قرار گیرد، این است که همه آیات قرآن کریم به نوعی با مفهوم هدایت، ولایت و در نهایت ظهور حقیقت الهی ارتباط دارند. قرآن کریم کتابی است که در آن معارف فراوانی درباره مسیر حرکت انسان به سوی کمال بیان شده و در کنار آن، اهل بیت(ع) در مقام مفسران حقیقی قرآن، ابعاد و مصادیق این آیات را برای ما روشن کرده‌اند.
بیشتر بخوانید:
- «وجه الله»؛ کلید فهم جایگاه حضرت ولی عصر(عج) در آیات قرآن
- حکمت تکرار «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» در نماز منسوب به حضرت ولی عصر(عج)
- جامعه منتظر به قرآن‌فهمان و عاملان به قرآن نیاز دارد
- امام زمان(عج) قرآن مجسم است
- قرآن و امام مهدی(عج)؛ دو جلوه از حقیقتی واحد
در حقیقت، قرآن کریم صامت است و امام معصوم(ع) قرآن ناطق؛ یعنی آنچه در قرآن به‌صورت کلی، اجمالی یا رمزی بیان شده، در کلام و سیره امام معصوم(ع) تبیین و تشریح می‌شود. از این منظر، مهدویت نیز موضوعی جدا از قرآن نیست، بلکه بسیاری از آیات الهی را می‌توان در پرتو روایات اهل بیت(ع) با موضوع ظهور، حکومت صالحان و تحقق کامل وعده‌های الهی مرتبط دانست.
در ابتدای این بحث، به آیه ۱۴۲ سوره مبارکه بقره اشاره می‌کنیم؛ جایی که خداوند متعال می‌فرماید: «سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ۚيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ؛ به‌زودی سبک‌مغزان مردم خواهند گفت: چه چیز آنان را از قبله‌ای که بر آن بودند، برگردانید؟ بگو: مشرق و مغرب از آن خداست؛ هر کس را بخواهد، به راه راست هدایت می‌کند.»
در این آیه، تعبیر «صراط مستقیم» بسیار مهم است. انسان در نمازهای روزانه بارها از خداوند می‌خواهد: «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ»؛ یعنی ما را به راه راست هدایت کن. این راه، صرفاً مسیری نظری و ذهنی نیست، بلکه راهی است که انسان را به حقیقت توحید، ولایت و عبودیت می‌رساند و درواقع، عینیت صراط مستقیم در حکومت جهان‌مدار و حق‌محور مهدوی محقق می‌شود.
از منظر معارف اهل بیت(ع)، صراط مستقیم با حاکمیت قرآن کریم و ولایت اهل بیت(ع) پیوندی عمیق دارد و در نهایت، تحقق کامل ثقلین را می‌توان در حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) مشاهده کرد؛ حکومتی که در آن، مرزهای جغرافیایی و قدرت‌های مادی تعیین‌کننده حقیقت نیستند و حاکمیت الهی در سراسر جهان گسترش می‌یابد.
ایکنا ـ در ادامه آیات سوره بقره، چه نکته‌ای درباره حقانیت این مسیر و ظهور کامل حق در دوران حضرت ولی عصر(عج) مطرح می‌شود؟
در ادامه، به آیه ۱۴۴ سوره بقره میرسیم؛ آیه‌ای که درباره حقانیت قبله و توجه مؤمنان به حقیقت فرمان الهی سخن می‌گوید: «قَدْ نَرَىٰ تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ؛ ما گردش روی تو را به سوی آسمان می‌بینیم، پس تو را به سوی قبله‌ای که از آن خشنود باشی، برمی‌گردانیم. بنابراین، روی خود را به سوی مسجدالحرام کن و هر جا بودید، روی‌های خود را به سوی آن بگردانید و کسانی که به آنان کتاب داده شده، به‌خوبی می‌دانند که این فرمان حق و از جانب پروردگارشان است و خداوند از آنچه انجام می‌دهند، غافل نیست.»
در ادامه آیات نیز خداوند بر حقانیت این حقیقت تأکید می‌کند و می‌فرماید: «الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ؛ حق از سوی پروردگار توست، پس هرگز از تردیدکنندگان نباش.» (سوره مبارکه بقره، آیه ۱۴۷)
در تبیین این بحث، حقیقت حق و ظهور کامل آن در دوران حضرت ولی عصر(عج)، از برجسته‌ترین مباحث مهدویت و به بیانی دیگر، فلسفه این پدیده استثنایی الهی است. در طول تاریخ، پیامبران و ائمه(ع) هر یک به اندازه شرایط زمان خود در مسیر تبیین و تحقق حق حرکت کردند؛ اما حکومت جهان‌شمول حق و اجرای کامل عدالت الهی، فقط در دوران ظهور حضرت مهدی(عج) و حاکمیت ایشان تحقق خواهد یافت. از همین رو، در معارف مهدوی از آن حضرت با عنوان عین حق، یعنی تنها کسی یاد شده است که حق را به‌صورت کامل در زمین محقق می‌کند و بساط ظلم و جور و انحراف و تحریف را برمی‌چیند.
آیه معروف «جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ» (سوره مبارکه اسراء، آیه ۸۱) مکمل و مؤید بحث ماست که در جای خود به آن می‌پردازیم. مقام امامت علاوه بر حق‌بودن، معیار حق است. بنابراین در لسان روایات، «کلمه الله» محسوب می‌شود.
ایکنا ـ آیه ۱۴۸ سوره بقره چه پیامی برای منتظران حضرت مهدی(عج) دارد و عبارت «فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ» چگونه می‌تواند به فرهنگ انتظار پیوند بخورد؟
در ادامه، به آیه ۱۴۸ سوره بقره میرسیم؛ آیه‌ای که از جمله آیات مهم در بحث انتظار و مسئولیت منتظران است: «وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ؛ و برای هر کسی جهت و راهی است که او به آن روی می‌آورد، پس در کارهای نیک از یکدیگر پیشی بگیرید. هر جا باشید، خداوند همه شما را گرد می‌آورد، زیرا خداوند بر هر چیزی تواناست.»
عبارت «فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ» یعنی در انجام کارهای خیر از یکدیگر پیشی بگیرید و برای انجام خیرات مسابقه بگذارید. در تفسیر این عبارت نیز بر معنای شتاب و پیشی‌گرفتن در اعمال صالح تأکید شده است.
از منظر مهدوی، این فرمان وظیفه‌ای اساسی برای منتظران ایجاد می‌کند. انتظار واقعی به معنای نشستن و دست روی دست گذاشتن نیست؛ بلکه منتظر واقعی کسی است که در عرصه خیر، خدمت، اصلاح جامعه و گسترش فرهنگ الهی از دیگران پیشی می‌گیرد.
بنابراین، اگر کسی خود را منتظر امام زمان(عج) می‌داند، باید بررسی کند که چه اندازه در زندگی فردی و اجتماعی خود منشأ خیر است. دایره خیر نیز نباید فقط به زندگی شخصی محدود شود. انسان ابتدا باید خانواده خود را اصلاح کند، سپس در جامعه، محیط پیرامون، شهر، کشور و در نهایت در سطح جهانی، هر مقدار که توان دارد، در مسیر خیر و اصلاح حرکت کند.
در همین زمینه، مفهوم شیعه نیز نیازمند توجه است. شیعه فقط کسی نیست که محبت اهل بیت(ع) را در دل دارد؛ بلکه شیعه کسی است که در مسیر آنان حرکت می‌کند، فرهنگ آنان را می‌شناسد و برای گسترش آن تلاش می‌کند. بنابراین، اگر کسی مدعی انتظار حضرت مهدی(عج) باشد، اما در زندگی او نشانی از اصلاح، خیرخواهی، اخلاق، مسئولیت‌پذیری و مبارزه با فساد دیده نشود، باید در حقیقت انتظار خود تجدیدنظر کند.
در مقابل، برداشت نادرستی نیز در طول تاریخ شکل گرفته است که براساس آن، برخی تصور کرده‌اند برای نزدیک‌شدن ظهور باید فساد و ظلم را بیشتر کرد تا شرایط ظهور فراهم شود. این برداشت با منطق انتظار سازنده سازگار نیست. انتظار باید انسان را به اصلاح و ساختن برساند، نه به گسترش فساد. استاد شهید مرتضی مطهری نیز در مباحث مربوط به انقلاب مهدی(عج) بر همین نکته تأکید کرده که انتظار حقیقی، سازنده و مسئولیت‌آفرین است.
از این منظر، «فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ» فقط یک توصیه اخلاقی فردی نیست؛ بلکه می‌تواند برنامه‌ای برای زندگی یک منتظر باشد: در خیر از دیگران پیشی بگیریم، جامعه را به سمت صلاح سوق دهیم و خود را برای روزی آماده کنیم که وعده الهی تحقق خواهد یافت.
ایکنا ـ بخش پایانی آیه ۱۴۸ سوره بقره می‌فرماید: «أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا؛ هر کجا باشید، خداوند همه شما را گرد خواهد آورد.» این عبارت در روایات اهل بیت(ع) چگونه بر یاران حضرت قائم(عج) تطبیق داده شده است؟
در پاره‌ای روایات اهل بیت(ع)، این بخش از آیه بر یاران حضرت قائم(عج) تطبیق داده شده است. در روایتی از امام باقر(ع) آمده که این آیه درباره اصحاب قائم(عج) است؛ همان ۳۱۳ نفری که خداوند آنان را برای یاری حضرت گرد می‌آورد. این تطبیق در منابع تفسیری روایی شیعه نیز گزارش شده است.
بنابراین، یاران حضرت در زمان ظهور از نقاط گوناگون گرد هم می‌آیند و اجتماع آنان صرفاً نتیجه یک فراخوان معمولی و برنامه‌ریزی انسانی نیست؛ بلکه در نگاه روایی، این اجتماع جلوه‌ای از قدرت و تدبیر الهی است. خداوند آنان را از هر نقطه‌ای که باشند، گرد می‌آورد تا در کنار امام زمان(عج) قرار گیرند و در تحقق حکومت جهانی عدل مشارکت کنند. در بعضی گزارش‌های روایی نیز بر اجتماع یاران حضرت در زمانی واحد و از نقاط متعدد تأکید شده است.
از اینجا، بحث به ویژگی‌های یاران حضرت، عدد ۳۱۳، کیفیت اجتماع آنان و ویژگی‌های معنوی و ایمانی این افراد می‌رسد که در ادامه باید به تفصیل بررسی شود.
انتهای پیام