در پرتو آیات مهدوی/ ۷
قرآن کریم صرفاً کتاب هدایت به‌واسطه احکام نیست؛ در پرتو روایات اهل بیت(ع)، افق‌های تازه‌ای از معارف آن، از جمله حقیقت ولایت و مهدویت آشکار می‌شود. بسیاری از آیات قرآن در تفسیر و تأویل معصومان(ع)، با وجود مقدس حضرت ولی عصر(عج) پیوند یافته‌اند و تصویری عمیق‌تر از فرهنگ انتظار ارائه می‌کنند. خبرنگار ایکنا از اصفهان در سلسله‌گفت‌وگوهای «در پرتو آیات مهدوی» با علی‌اکبر توحیدیان پژوهشگر قرآن، این آیات و روایات را از ابتدای قرآن، جزءبه‌جزء بررسی می‌کند تا نسبت قرآن با آخرین حجت الهی، روشن‌تر و دقیق‌تر تبیین شود.
ایکنا ـ در ادامه بحث مربوط به آیه ۱۴۸ سوره مبارکه بقره و عبارت «أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا»، سخن به یاران حضرت مهدی(عج) و ویژگی‌های آنان رسید. درباره اجتماع یاران خاص حضرت و عدد ۳۱۳ چه مطالبی در روایات آمده است؟
براساس روایات، یکی از جلوه‌های این آیه در دوران ظهور، گردآمدن یاران خاص حضرت در کنار ایشان است. در منابع روایی، عدد ۳۱۳، شمار یاران ویژه حضرت قائم(عج) مطرح شده است؛ همان عددی که در واقعه بدر نیز شمار مسلمانان حاضر در سپاه پیامبر اکرم(ص) شناخته می‌شود.
بیشتر بخوانید:
- تحقق کامل ثقلین در حکومت جهانی حضرت مهدی(عج)
- «وجه الله»؛ کلید فهم جایگاه حضرت ولی عصر(عج) در آیات قرآن
- حکمت تکرار «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» در نماز منسوب به حضرت ولی عصر(عج)
- جامعه منتظر به قرآن‌فهمان و عاملان به قرآن نیاز دارد
- امام زمان(عج) قرآن مجسم است
- قرآن و امام مهدی(عج)؛ دو جلوه از حقیقتی واحد
این یاران از نقاط گوناگون جهان گرد حضرت جمع می‌شوند. در پاره‌ای روایات، برای چگونگی اجتماع آنان تعابیر ویژه‌ای بیان شده است؛ از جمله اینکه برخی از آنان در محراب عبادت، برخی هنگام خواب و برخی در نقاط متعدد جهان خواهند بود و به اذن الهی، بدون مواعده، ابتدا در روستایی در یمن و سپس در مکه مکرمه، در کنار حضرت ولی عصر(عج) حاضر می‌شوند. بنابراین، فاصله جغرافیایی مانع اجتماع آنان نخواهد بود.
در بعضی نقل‌ها، حتی از طی‌الأرض و انتقال سریع یاران سخن گفته شده است. همچنین، در روایات مربوط به ظهور آمده که یاران حضرت از نظر آمادگی، ایمان، شجاعت و توانایی روحی جایگاهی ممتاز دارند. آنان افرادی معمولی با انگیزه‌های دنیوی نیستند؛ بلکه انسان‌هایی هستند که سال‌ها در مسیر ایمان و خودسازی حرکت کرده و شایستگی همراهی با ولی خدا را به‌دست آورده‌اند.
ایکنا ـ در روایات، درباره ویژگی‌های سنی و توانایی‌های یاران حضرت چه مطالبی بیان شده است و حضور زنان در میان یاران ایشان چه پیامی دارد؟
درباره ویژگی‌های ظاهری و سنی این یاران مطالبی نقل شده است، از جمله آمده که بیشتر آنان جوان هستند و شمار اندکی از افراد سالخورده، در حد نمک در غذا، در میان آنان حضور دارند. همچنین در بعضی روایات، از حضور زنان در جمع یاران حضرت سخن به میان آمده و تعداد آنان ۵٠ نفر ذکر و وظیفه‌‌شان، پرستاری بیماران و مداوای مجروحان گفته شده است. این موضوع نشان می‌دهد که نقش‌آفرینی در نهضت مهدوی، منحصر به مردان نیست و زنان نیز می‌توانند در شمار یاران و خدمتگزاران آن حضرت قرار گیرند.
از سوی دیگر، در روایات برای قدرت و استقامت یاران حضرت تعابیر قابل توجهی آمده است. در بعضی نقل‌ها گفته شده که هر یک از آنان از قدرت و توانایی چندین مرد برخوردار و دل‌های‌شان از آهن محکم‌تر است. این تعابیر بیش از آنکه صرفاً ناظر بر قدرت جسمانی باشد، بیانگر استواری روحی، شجاعت، اراده و یقین آنان است.
در حقیقت، کسی که می‌خواهد در کنار امام معصوم(ع) قرار بگیرد، باید از نظر روحی به درجه‌ای از استقامت برسد که مشکلات، تهدیدها و فشارهای اجتماعی نتواند او را از مسیر حق جدا کند. یاران حضرت کسانی نیستند که با نخستین سختی عقب‌نشینی کنند؛ آنان انسان‌هایی هستند که ایمانشان در میدان امتحان ثابت شده است.
ایکنا ـ در بعضی از روایات، یاران حضرت به عبادت شبانه و شجاعت روزانه توصیف شده‌اند. این ویژگی چه الگویی برای منتظران امروز ارائه می‌کند؟
در پاره‌ای روایات، ویژگی دیگری برای یاران حضرت بیان شده است؛ آنان در شب اهل عبادت و در روز مانند شیران میدان، شجاع و استوار هستند. این تعبیر، ترکیبی از دو ویژگی اساسی را نشان می‌دهد: ارتباط عمیق با خداوند و آمادگی برای حضور فعال در جامعه؛ یعنی عبادت آنان سبب کناره‌گیری از مسئولیت اجتماعی نمی‌شود و فعالیت اجتماعی نیز آنان را از ارتباط با خداوند غافل نمی‌کند.
این ویژگی برای منتظران امروز نیز درس‌آموز است. انتظار حضرت مهدی(عج) نمی‌تواند صرفاً با احساسات و علاقه قلبی تعریف شود. منتظر باید هم اهل عبادت باشد و هم اهل مسئولیت؛ هم رابطه خود را با خداوند تقویت کند و هم در برابر ظلم، فساد، انحراف و مشکلات جامعه بی‌تفاوت نباشد.
یکی دیگر از ویژگی‌هایی که در بعضی روایات درباره اصحاب حضرت مطرح شده، برخورداری از فراست و قدرت تشخیص است. فراست در فرهنگ اسلامی به معنای نوعی بصیرت و قدرت تشخیص باطنی است که انسان مؤمن در پرتو ایمان و تقوا، از آن برخوردار می‌شود. البته نباید این مفهوم را با امور خرافی یا ادعای علم غیب یکی دانست. علم غیب به معنای حقیقی، در اختیار خداوند است و آنچه برای اولیای الهی مطرح می‌شود، در چارچوب اذن و عنایت الهی قابل بررسی است.
در روایتی از امام صادق(ع) نقل شده که اصحاب امام قائم(عج) اهل تفرّسند؛ یعنی به فراست، مؤمن را از منافق تشخیص و تمییز می‌دهند.
در همین زمینه، نمونه‌هایی از برخی عالمان و اهل معرفت نقل شده است که از قدرت تشخیص و بصیرت زیادی برخوردار بوده‌اند. برای نمونه، درباره مرحوم شیخ رجبعلی خیاط و نیز آیت‌الله سیدکریم کشمیری حکایت‌هایی نقل شده است که نشان می‌دهد، در مواجهه با افراد، گاهی از حالات درونی یا ویژگی‌های اخلاقی آنان برداشت‌هایی دقیق داشته‌اند. این نمونه‌ها را می‌توان در چارچوب فراست مؤمن بررسی کرد.
ایکنا ـ فراست و بصیرت چگونه در انسان شکل می‌گیرد و چه ارتباطی با تهذیب نفس و توحید دارد؟
فراست البته چیزی نیست که بدون مقدمه و با ادعا به‌دست آید. انسانی که می‌خواهد به چنین مرتبه‌ای برسد، باید ابتدا خود را اصلاح کند. اگر دل انسان گرفتار هواهای نفسانی، حسادت، دنیاطلبی، کینه، خودخواهی و گناه باشد، نمی‌توان انتظار داشت که به بصیرت حقیقی دست پیدا کند.
پاکی درون، تقوا، مراقبت از اعمال و ارتباط مستمر با خداوند، زمینه رشد چنین ویژگی‌هایی است و درواقع، همان موهبت «فرقان» به‌شمار می‌رود که در نتیجه تقوا حاصل می‌شود: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا...؛ ای اهل ایمان! اگر از خدا پروا کنید، برای شما جهت تشخیص حق از باطل (بصیرت و بینایی) قرار می‌دهد... .» (سوره مبارکه انفال، آیه ۲۹)
در نقل‌هایی که درباره برخی بزرگان اهل معرفت وجود دارد، ارتباط آنان با استادان اخلاق و سیر و سلوک نیز مورد توجه قرار گرفته است. نام بزرگانی همچون آیت‌الله سیدعلی قاضی و سیدهاشم حداد در این زمینه مطرح شده است. کسانی که در مسیر تهذیب نفس حرکت می‌کردند، گاهی ذکری ساده را سال‌ها محور سلوک خود قرار می‌دادند.
برای نمونه، در حکایت‌ها از ذکری مانند «لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ» سخن گفته شده؛ ذکری که در ظاهر ساده است، اما اگر با معرفت و توجه گفته شود، می‌تواند انسان را به حقیقت توحید متوجه کند.
نکته مهم این است که درک حقیقت توحید، مقدمه فهم ولایت است. انسان زمانی می‌تواند ولایت را به درستی بفهمد که بداند همه هستی از خداوند سرچشمه می‌گیرد و هیچ موجودی در برابر اراده الهی استقلال ذاتی ندارد. بنابراین، ولایت اهل بیت(ع) نیز در امتداد ولایت الهی معنا پیدا می‌کند.
ایکنا ـ با توجه به پیوند توحید و ولایت، ادامه آیات سوره بقره چگونه به موضوع نعمت ولایت و در نهایت، جایگاه امام در مسیر هدایت انسان مرتبط می‌شود؟
خداوند متعال در آیه ۱۵۰ سوره مبارکه «بقره»، پس از بیان موضوع قبله و فرمان روی‌آوردن به مسجدالحرام می‌فرماید: «وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ؛ و از هر جا خارج شدی، روی خود را به سوی مسجدالحرام بگردان و هر جا بودید، روی‌های خود را به سوی آن بگردانید تا برای مردم، جز کسانی از آنان که ستم کرده‌اند، حجتی ضد شما نباشد. پس از آنان نترسید و از من بترسید تا نعمت خود را بر شما کامل کنم و باشد که هدایت شوید.»
عبارت «وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ» بسیار قابل تأمل است: «تا نعمت خود را بر شما کامل کنم.» در معارف اسلامی، یکی از بزرگترین نعمت‌های الهی، ولایت است؛ نعمتی که در روز غدیر به‌صورت رسمی و آشکار مطرح شد و با معرفی امیرالمؤمنین(ع) در مقام ولی و جانشین پیامبر اکرم(ص)، مسیر هدایت امت تداوم پیدا کرد.
اگر بخواهیم حقیقت ولایت را بهتر بفهمیم، باید نگاه خود را از سطح ظاهری زندگی فراتر ببریم. انسان معمولاً نعمت‌های الهی را در اموری مانند سلامتی، خانواده، رزق، امنیت و امکانات زندگی خلاصه می‌کند؛ در حالی‌که بالاترین نعمت، هدایت و قرار گرفتن در مسیر ولایت الهی است. همه نعمت‌های دیگر هنگامی ارزش حقیقی پیدا می‌کنند که انسان را به سوی خداوند و حقیقت هدایت کنند.
برای فهم بهتر مقام اهل بیت(ع)، مطالعه زیارت جامعه کبیره بسیار راهگشاست. در این زیارت، مقام اهل بیت(ع) با تعابیری عمیق بیان شده است و انسان درمی‌یابد که نگاه شیعه به امام، صرفاً نگاه به شخصیتی تاریخی نیست. امام، حجت خدا، راهنمای انسان و واسطه فیض الهی است.
در اینجا باید میان نگاه محدود انسان و حقیقت عالم تفاوت قائل شویم. انسان معمولاً جهان را براساس آنچه با حواس خود می‌بیند، ارزیابی می‌کند؛ اما حقیقت عالم هستی بسیار گسترده‌تر از این جهان محسوس است. مرگ، پایان انسان نیست. پس از مرگ، مرحله برزخ آغاز می‌شود و پس از آن، قیامت و آشکار شدن حقایق در پیش است.
قرآن کریم درباره روزی که اسرار درون انسان آشکار می‌شود، می‌فرماید: «يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ؛ روزی که رازهای نهان آشکار و آزموده می‌شوند.» (سوره مبارکه طارق، آیه ۹)
انسان در دنیا بسیاری از حقایق را نمی‌بیند و حتی ممکن است خود را بهتر از آنچه واقعاً هست، تصور کند؛ اما در قیامت، حقیقت اعمال و نیت‌ها آشکار می‌شود. آن روز، دیگر ظاهر انسان ملاک نیست، بلکه باطن او آشکار خواهد شد.
از این منظر، ولایت نیز فقط عنوانی اجتماعی یا سیاسی نیست؛ بلکه حقیقتی است که در تمام مراحل زندگی انسان، از دنیا تا برزخ و قیامت، با او همراه است. کسی که ولایت را پذیرفته و در مسیر آن حرکت کرده، در حقیقت مسیر هدایت را انتخاب کرده و کسی که از این مسیر فاصله گرفته، از مهم‌ترین نعمت الهی محروم شده است.
بنابراین، وقتی درباره امام مهدی(عج) و دوران ظهور سخن می‌گوییم، باید توجه داشته باشیم که ظهور فقط به معنای آمدن شخصیتی بزرگ در آینده نیست؛ بلکه ظهور، مرحله‌ای از آشکار شدن حقیقت ولایت، عدالت، توحید و معارف قرآن در سطح جهانی است. در آن دوران، بسیاری از حقایقی که امروز برای انسان‌ها ناشناخته یا مبهم است، آشکار خواهد شد.
از همین‌رو، منتظر واقعی باید از هم‌اکنون خود را برای آن دوران آماده کند. انتظار، تمرین زندگی در مسیر ولایت است؛ تمرین بندگی، اصلاح نفس، خدمت به مردم، مبارزه با ظلم و تلاش برای گسترش خیر. کسی که در دوران غیبت نمی‌تواند در حد توان خود برای خیر و اصلاح قدم بردارد، نمی‌تواند صرفاً با ادعای محبت، خود را در شمار یاران حقیقی حضرت قرار دهد.
در نهایت، همان‌گونه که آیه ۱۴۸ سوره مبارکه بقره فرمان می‌دهد، باید در خیرات از یکدیگر پیشی بگیریم؛ زیرا جامعه منتظر، جامعه‌ای است که هر فرد آن تلاش می‌کند یک گام به تحقق ارزش‌های الهی نزدیک‌تر شود. چنین جامعه‌ای آمادگی بیشتری برای پذیرش حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) خواهد داشت.
انتهای پیام