انتظار در میدان آزمون؛ حفظ ایمان در سختی‌ها

قرآن کریم صرفاً کتاب هدایت به‌واسطه احکام نیست؛ در پرتو روایات اهل‌ بیت(ع)، افق‌های تازه‌ای از معارف آن، از جمله حقیقت ولایت و مهدویت آشکار می‌شود. بسیاری از آیات قرآن در تفسیر و تأویل معصومان(ع)، با وجود مقدس حضرت ولی‌ عصر(عج) پیوند یافته‌اند و تصویری عمیق‌تر از فرهنگ انتظار ارائه می‌کنند. خبرنگار ایکنا از اصفهان در سلسله‌گفت‌وگوهای «در پرتو آیات مهدوی» با علی‌اکبر توحیدیان پژوهشگر قرآن، این آیات و روایات را از ابتدای قرآن، جزءبه‌جزء بررسی می‌کند تا نسبت قرآن با آخرین حجت الهی، روشن‌تر و دقیق‌تر تبیین شود.

ایکنا ـ در آیات ۱۵۵ تا ۱۵۷ سوره بقره، خداوند از سنت امتحان و ابتلا سخن می‌گوید. این آیات چه تصویری از آزمون مؤمنان، به‌ویژه منتظران حضرت مهدی(عج) ارائه می‌کنند؟

در ادامه بحث صبر و نقش آن در زندگی مؤمن، به آیات ۱۵۵ تا ۱۵۷ سوره مبارکه «بقره» می‌رسیم. خداوند متعال در این آیات، یکی از سنت‌های قطعی خود در زندگی انسان را بیان می‌کند؛ سنت آزمایش و ابتلاء. مؤمن نباید تصور کند که ایمان، انسان را از سختی‌ها و مشکلات زندگی مصون می‌کند. برعکس، ایمان حقیقی در میدان امتحان و در مواجهه با دشواری‌ها آشکار و سنجیده می‌شود.

بیشتر بخوانید:

• انتظار بدون استقامت معنا ندارد
• یاران حضرت مهدی(عج)؛ از اجتماع ۳۱۳ نفر تا برخورداری از بصیرت و فراست
• تحقق کامل ثقلین در حکومت جهانی حضرت مهدی(عج)
• «وجه‌‌ الله»؛ کلید فهم جایگاه حضرت ولی‌‌ عصر(عج) در آیات قرآن
• حکمت تکرار «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» در نماز منسوب به حضرت ولی‌ عصر(عج)
• جامعه منتظر به قرآن‌فهمان و عاملان به قرآن نیاز دارد
• امام زمان(عج) قرآن مجسم است
• قرآن و امام مهدی(عج)؛ دو جلوه از حقیقتی واحد

خداوند متعال می‌فرماید: «وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ؛ و قطعاً شما را با چیزی از ترس و گرسنگی و کاهش مال‌ها و جان‌ها و محصولات می‌آزماییم و صابران را بشارت بده.» (آیه 155 سوره بقره)

تعبیر «وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ» نشان می‌دهد که امتحان، امری احتمالی نیست؛ بلکه سنت الهی است. خداوند می‌فرماید: حتماً شما را آزمایش خواهیم کرد. این آزمایش ممکن است با ترس، گرسنگی، از دست دادن مال، از دست دادن عزیزان و کاهش بهره‌های مادی زندگی همراه باشد.

اگر این آیه را در ارتباط با دوران غیبت حضرت مهدی(عج) بررسی کنیم، درمی‌یابیم که منتظران نیز با انواعی از آزمون‌ها و ابتلائات مواجه خواهند شد. یکی از این آزمون‌ها، موضوع طولانی‌شدن غیبت امام(عج) است. انسان ممکن است سال‌ها در انتظار بماند، اما ظهور را مشاهده نکند. در چنین شرایطی، ایمان واقعی انسان کمی و کیفی مشخص می‌شود.

آزمون میدانی دیگر، فضای فرهنگی و اجتماعی دوران غیبت است. ممکن است اعتقاد به مهدویت مورد تمسخر قرار گیرد، درباره اصل وجود امام زمان(عج) شبهه ایجاد شود یا جریان‌های رسانه‌ای و فرهنگی تلاش کنند امید به آینده و اعتقاد به ظهور را تضعیف کنند. منتظر واقعی باید در چنین شرایطی صبر داشته باشد و با معرفت، استدلال و بصیرت از اعتقاد خود دفاع کند.

البته صبر فقط تحمل‌کردن نیست. صبر یعنی انسان در مسیر حق ثابت‌قدم بماند و با وجود دشواری‌ها، سنگر خود را ترک نکند و انجام وظیفه کند. ممکن است کسی در زندگی شخصی با مشکلات اقتصادی مواجه شود، یا عزیزی را از دست بدهد یا با بیماری و سختی‌های دیگر روبه‌رو شود؛ در چنین شرایطی، صبر به معنای تسلیم‌شدن در برابر مشکلات نیست، بلکه یعنی انسان رابطه خود را با خداوند حفظ کند و اجازه ندهد مصیبت، او را از مسیر ایمان خارج کند.

ایکنا ـ عبارت «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» چه مفهومی دارد و چرا این عبارت را نمی‌توان صرفاً به هنگام مرگ یا از دست دادن یک انسان محدود کرد؟

پس از بیان این آزمون‌ها، خداوند صابران را معرفی می‌کند: «الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ؛ همان کسانی که هرگاه مصیبتی به آنان برسد، می‌گویند: ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم.» (آیه 156 سوره بقره)

جمله «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» فقط عبارتی برای هنگام مرگ یا از دست دادن یک انسان نیست؛ بلکه بیانگر جهان‌بینی توحیدی است. وقتی انسان می‌گوید: ما از آنِ خداییم، در حقیقت اعتراف می‌کند که مالک حقیقی نفس، جسم، روح، جان، مال، خانواده و تمام داشته‌هایش خداوند است.

انسان در زندگی دنیایی گاهی تصور می‌کند مالک حقیقی اموال و امکانات خود است؛ اما اگر با نگاه توحیدی به مسئله نگاه کنیم، درمی‌یابیم که همه‌چیز امانتی از سوی خداوند است. ما حتی مالک حقیقی وجود خویش نیستیم. همان خدایی که زندگی را به ما بخشیده است، هر زمان که اراده کند، آن را بازپس می‌گیرد.

از سوی دیگر، عبارت «وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» بیانگر مقصد نهایی انسان است. انسان از خداست و سرانجام نیز به سوی خدا باز می‌گردد. بنابراین، مرگ پایان راه نیست؛ بلکه انتقال از مرحله‌ای وجودی به مرحله‌ای دیگر است.

در اینجا باید نگاه خود را به مسئله مرگ اصلاح کنیم. در فرهنگ دینی، مرگ نابودی نیست. انسان از دنیا وارد عالم برزخ می‌شود و پس از آن، در قیامت کبری برای حسابرسی و آشکار شدن حقیقت اعمال خود محشور خواهد شد. بنابراین، آنچه برای انسان اهمیت دارد، کیفیت حرکت او در این مسیر است.

ایکنا ـ این نگاه توحیدی به مرگ و بازگشت به سوی خدا، در مسئله شهادت چه جایگاهی پیدا می‌کند؟

درباره شهادت نیز باید با همین نگاه توحیدی سخن گفت. شهید کسی نیست که نابود شده باشد. قرآن کریم درباره شهیدان می‌فرماید: «وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَٰكِنْ لَا تَشْعُرُونَ؛ و به کسانی که در راه خدا کشته می‌شوند، مرده نگویید؛ بلکه آنان زنده‌اند، ولی شما درنمی‌یابید.» (سوره مبارکه «بقره»، آیه ۱۵۴)

این آیه نشان می‌دهد که معیار حیات، فقط تپش قلب و حضور ظاهری در این جهان مادی نیست. ممکن است انسان از نظر ظاهری در این دنیا حضور داشته باشد، اما از نظر معنوی گرفتار مرگ باشد و در مقابل، شهیدی که به ظاهر از این دنیا رفته است، در عالمی دیگر دارای حیاتی برتر باشد.

بنابراین، وقتی انسانی برای دفاع از دین، مردم، کشور، حقیقت و ارزش‌های الهی جان خود را فدا می‌کند، نباید مرگ او را به معنای نابودی تلقی کرد. شهادت در منطق قرآن، انتقال به مرحله‌ای بالاتر از حیات است.

در بعضی روایات نیز آمده است که هنگام بروز مصیبت، مؤمن باید حقیقت مالکیت خداوند را به یاد بیاورد. نقل شده است که امام صادق(ع) در مواجهه با شخصی که داغ فرزند دیده بود، او را به صبر و توجه به خداوند فراخواند. اصل این آموزه آن است که انسان در لحظه مصیبت، بیش از هر زمان دیگری باید به این حقیقت توجه کند که «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ.» این بخش از آیه، معروف به ذکر استرجاع است. ظاهراً این ذکر برای نخستین مرتبه از سوی امیرالمؤمنین امام علی(ع)، پس از شهادت برادرشان، جعفر بن ابیطالب بر زبان آورده شد.

ایکنا ـ قرآن کریم پس از بیان ویژگی صابران، چه پاداشی برای آنان بیان می‌کند و این مسئله چه نسبتی با فرهنگ انتظار دارد؟

خداوند در ادامه می‌فرماید: «أُولَٰئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ؛ آنانند که درودها و رحمتی از سوی پروردگارشان بر آنان است و آنان همان هدایت‌یافتگان‌ هستند.»

تعبیر «صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ» بسیار قابل تأمل است. خداوند برای کسانی که در برابر مصیبت صبر می‌کنند، رحمت و درود ویژه خود را قرار داده است. بنابراین، صبر در نگاه قرآن حالتی منفی و صرفاً تحمل درد نیست؛ بلکه عاملی برای رشد و هدایت انسان است.

اگر این مجموعه آیات را در کنار موضوع مهدویت قرار دهیم، اهمیت آن بیشتر آشکار می‌شود. دوران غیبت نیز دوره امتحان است. انسان باید در این دوره میان ایمان و بی‌ایمانی، امید و ناامیدی، مسئولیت‌پذیری و بی‌تفاوتی و انتظار سازنده و انتظار منفعلانه انتخاب کند.

منتظر حضرت مهدی(عج) ممکن است با ترس، فشار، مشکلات اقتصادی، از دست دادن عزیزان، هجمه‌های فرهنگی و تبلیغاتی و حتی تمسخر اعتقادات خود مواجه شود؛ اما آنچه او را در مسیر نگه می‌دارد، همان صبری است که قرآن از آن سخن گفته است.

از این رو، انتظار حقیقی با صبر پیوندی ناگسستنی دارد. کسی که نمی‌تواند برای هدفی الهی صبر کند، نمی‌تواند ادعا کند که برای ظهور آماده است. ظهور، نقطه پایان دوران آزمایش نیست؛ بلکه منتظر باید از همین دوران آزمایش، برای ساختن شخصیت خود استفاده کند.

در واقع، انسان باید پیش از آنکه از خود بپرسد: ظهور چه زمانی اتفاق می‌افتد؟ از خود بپرسد: من برای ظهور چه کرده‌ام؟ آیا در زندگی فردی خود اهل اصلاح هستم؟ آیا در خانواده و جامعه منشأ خیرم؟ آیا در برابر ظلم و فساد بی‌تفاوت نیستم؟ آیا در برابر شبهات، معرفت کافی دارم؟ آیا می‌توانم در سختی‌ها ایمان خود را حفظ کنم؟

این پرسش‌ها، انتظار را از مفهومی ذهنی به نوعی سبک زندگی تبدیل می‌کند. منتظر واقعی کسی است که از امتحان‌های دوران غیبت سربلند بیرون بیاید و در هر شرایطی، رابطه خود را با خداوند، قرآن و ولایت حفظ کند.

بنابراین، آیات ۱۵۵ تا ۱۵۷ سوره مبارکه «بقره» را می‌توان بخشی از نقشه راه منتظر دانست: نخست، پذیرش اصل امتحان؛ سپس صبر در برابر سختی؛ بعد، یادآوری مالکیت خداوند و مقصد نهایی انسان با عبارت «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» و در نهایت، رسیدن به رحمت، صلوات و هدایت الهی.

براساس روایات، یکی از علائم ظهور، محقق‌شدن محتوای آیه ۱۵۵ سوره مبارکه «بقره» است که در سال قبل از ظهور اتفاق خواهد افتاد.

بنابر فرمایش امام صادق(ع)، خوف به سبب جنگ و اختلاف دولت‌ها، گرسنگی به سبب قحطی و کمی باران و همچنین، نقصان اموال در کسب و تجارت، نقصان نفوس به کثرت کشتارها و نقصان ثمرات به‌دلیل فساد درختان و رفتن برکت از مزارع و آفت ملخ ظاهر می‌شود.

منتظر حقیقی کسی است که در روزهای سخت نیز مسیر خود را گم نکند؛ زیرا می‌داند که جهان، بی‌صاحب و آینده نیز بی‌هدف نیست. وعده الهی تحقق خواهد یافت و وظیفه انسان آن است که تا رسیدن آن روز، در جبهه حق ثابت‌قدم بماند. در حدیثی از امام باقر(ع) ذیل همین آیه منقول است که «وبشر الصابرین»؛ یعنی بشارت بده صابران را در آن هنگام به تعجیل خروج قائم(عج).

بنابراین، صابران که گویندگان ذکر استرجاع هستند و بر آن‌ها صلوات و رحمت الهی نازل می‌شود و همان افراد از هدایت یافتگان و منتظران حقیقی امام زمان(عج) در دوران غیبت آن خورشید پنهان در پس ابرهای زمانه‌ به شمار می‌روند.