در پرتو آیات مهدوی/ ۱۱
قرآن کریم صرفاً کتاب هدایت به‌واسطه احکام نیست؛ در پرتو روایات اهل بیت(ع)، افق‌های تازه‌ای از معارف آن، از جمله حقیقت ولایت و مهدویت آشکار می‌شود. بسیاری از آیات قرآن در تفسیر و تأویل معصومان(ع)، با وجود مقدس حضرت ولی عصر(عج) پیوند یافته‌اند و تصویری عمیق‌تر از فرهنگ انتظار ارائه می‌کنند. خبرنگار ایکنا از اصفهان در سلسله‌گفت‌وگوهای «در پرتو آیات مهدوی» با علی‌اکبر توحیدیان پژوهشگر قرآن، این آیات و روایات را از ابتدای قرآن، جزءبه‌جزء بررسی می‌کند تا نسبت قرآن با آخرین حجت الهی، روشن‌تر و دقیق‌تر تبیین شود.
ایکنا ـ یکی از مباحثی که در ادامه بررسی آیات مهدوی سوره مبارکه «بقره» مطرح می‌شود، رجعت است. رجعت در منظومه اعتقادی شیعه چه مفهومی دارد و تفاوت آن با قیامت چیست؟
رجعت از جمله معارف مهم در اعتقادات شیعه است و به بازگشت گروهی از انسان‌ها پس از مرگ و پیش از برپایی قیامت کبری اشاره دارد. در تبیین این موضوع باید میان رجعت و قیامت تفاوت قائل شد. در قیامت کبری، همه انسان‌ها برای حسابرسی و داوری نهایی محشور می‌شوند؛ اما رجعت، بازگشت گروهی خاص از انسان‌ها به دنیا پس از ظهور حضرت مهدی(عج) و پیش از قیامت عمومی است. بنابراین، رجعت را نباید با رستاخیز نهایی یکسان دانست.
بیشتر بخوانید:
- انتظار واقعی؛ از خودسازی تا زمینه‌سازی برای حاکمیت حق
- انتظار در میدان آزمون؛ حفظ ایمان در سختی‌ها
- انتظار بدون استقامت معنا ندارد
- یاران حضرت مهدی(عج)؛ از اجتماع ۳۱۳ نفر تا برخورداری از بصیرت و فراست
- تحقق کامل ثقلین در حکومت جهانی حضرت مهدی(عج)
- «وجه الله»؛ کلید فهم جایگاه حضرت ولی عصر(عج) در آیات قرآن
- حکمت تکرار «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» در نماز منسوب به حضرت ولی عصر(عج
- جامعه منتظر به قرآن‌فهمان و عاملان به قرآن نیاز دارد
- امام زمان(عج) قرآن مجسم است
- قرآن و امام مهدی(عج)؛ دو جلوه از حقیقتی واحد
یکی از آیاتی که در مباحث مربوط به رجعت مورد توجه قرار گرفته، آیه ۲۴۳ سوره مبارکه «بقره» است. خداوند متعال می‌فرماید: «أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ؛ آیا ندیدی کسانی را که از بیم مرگ، هزاران نفر بودند و از خانه‌های خود بیرون رفتند؟ پس خداوند به آنان گفت: بمیرید، سپس آنان را زنده کرد. همانا خداوند نسبت به مردم صاحب فضل است، ولی بیشتر مردم سپاسگزاری نمی‌کنند.»
این آیه به روشنی از گروهی سخن می‌گوید که مرگ را تجربه کردند و سپس به اراده الهی دوباره زنده شدند. بنابراین، اصل امکان بازگشت انسان به زندگی دنیوی پس از مرگ، در قرآن کریم، امری ممکن و واقع‌شده مطرح شده است.
نکته مهم این است که اگر کسی بگوید انسان پس از مرگ دیگر به هیچ وجه امکان بازگشت به دنیا را ندارد، این ادعا با ظاهر بخشی از آیات قرآن سازگار نیست؛ زیرا قرآن نمونه‌هایی از زنده‌شدن مردگان را بیان کرده است. در آیه ۲۴۳ سوره مبارکه «بقره»، گروهی از مردم پس از مرگ دوباره زنده شدند. این حادثه نشان می‌دهد که قدرت خداوند به قوانین معمول و شناخته‌شده حیات مادی محدود نیست.
ایکنا ـ آیا در قرآن کریم نمونه‌های دیگری نیز برای اثبات امکان زنده‌شدن مردگان وجود دارد؟
بله. قرآن کریم نمونه‌های دیگری نیز بیان کرده است. برای نمونه، داستان حضرت عیسی(ع) و زنده‌کردن مردگان به اذن خداوند، نمونه دیگری از این حقیقت است. قرآن کریم در سوره مبارکه «آل‌عمران»، آیه ۴۹ از زبان حضرت عیسی(ع) می‌فرماید: «وَأُحْيِي الْمَوْتَىٰ بِإِذْنِ اللَّهِ؛ و مردگان را به اذن خدا زنده می‌کنم.» در این آیه، عبارت «بِإِذْنِ اللَّهِ» بسیار مهم است. زنده‌کردن مردگان، قدرت ذاتی پیامبر نیست؛ بلکه به اذن و اراده خداوند انجام می‌شود. بنابراین، اصل مسئله به قدرت مطلق الهی بازمی‌گردد.
نمونه دیگر، داستان حضرت ابراهیم(ع) است که در آن، خداوند چگونگی زنده‌شدن مردگان را به ایشان نشان می‌دهد. در آیه ۲۶۰ سوره مبارکه «بقره» می‌خوانیم: «وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَىٰ قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَىٰ وَلَٰكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَىٰ كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ؛ و هنگامی که ابراهیم گفت: پروردگارا، به من نشان بده چگونه مردگان را زنده می‌کنی، فرمود: مگر ایمان نیاورده‌ای؟ گفت: چرا، ولی برای آنکه قلبم آرامش یابد. فرمود: پس چهار پرنده برگیر و آن‌ها را نزد خود تکه‌تکه کن، سپس بر هر کوهی بخشی از آن‌ها را قرار بده؛ آن‌گاه آن‌ها را فراخوان تا شتابان به سوی تو بیایند و بدان که خداوند شکست‌ناپذیر و حکیم است.»
این آیه نیز نشان می‌دهد که زنده‌شدن مردگان از نظر قرآن، امری خارج از قدرت الهی نیست. خداوندی که نخستین بار انسان را از نیستی آفرید، توانایی بازگرداندن او را نیز دارد. بنابراین، در بحث رجعت، مسئله اصلی این نیست که انسان با معیارهای مادی و تجربه‌های معمول خود چگونه می‌تواند بازگشت مردگان را توضیح دهد؛ بلکه مسئله این است که آیا چنین امری از نظر قدرت الهی ممکن است یا خیر. قرآن پاسخ روشنی دارد: قدرت خداوند مطلق است.
ایکنا ـ براساس روایات اهل بیت(ع)، چه کسانی در رجعت بازمی‌گردند و این موضوع چه ارتباطی با ظهور حضرت مهدی(عج) دارد؟
در روایات اهل بیت(ع) درباره رجعت مطالب فراوانی بیان شده است. براساس روایات، رجعت عمومی نیست؛ یعنی همه مردگان به دنیا بازنمی‌گردند، بلکه گروهی از مؤمنان خالص و نیز گروهی از دشمنان و ستمگران به اذن خداوند رجعت خواهند کرد. از این نظر، رجعت را می‌توان یکی از جلوه‌های تحقق وعده‌های الهی در پایان تاریخ دانست.
در نگاه اعتقادی شیعه، ظهور حضرت مهدی(عج) و رجعت دو مرحله جدا اما مرتبط با یکدیگر هستند. با ظهور حضرت، حکومت حق در جهان استقرار می‌یابد و پس از آن، بنابر روایات، رجعت برخی از مؤمنان و برخی از دشمنان اهل بیت(ع) اتفاق خواهد افتاد و سپس قیامت کبری برپا خواهد شد.
این ترتیب، تفاوت میان سه مفهوم را روشن می‌کند: ظهور، رجعت و قیامت. ظهور با قیام و حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) پیوند دارد؛ رجعت، بازگشت گروهی از مردگان به دنیا پس از ظهور است و قیامت، رستاخیز عمومی همه انسان‌ها و آغاز مرحله نهایی حسابرسی.
از این منظر، اعتقاد به رجعت، بخشی از نگاه شیعه به آینده تاریخ است. تاریخ از منظر قرآن و معارف اهل بیت(ع)، مسیری بی‌هدف و بدون پایان روشن نیست؛ سرانجام وعده‌های الهی تحقق خواهد یافت و حق بر باطل غلبه خواهد کرد.
ایکنا ـ یکی از کارکردهای مهمی که برای رجعت مطرح می‌شود، ارتباط آن با عدالت الهی است. این موضوع چگونه قابل تبیین است؟
در دنیا ممکن است انسان‌های مظلوم بدون آنکه حق آنان به‌صورت کامل گرفته شود، از دنیا بروند و برخی ستمگران نیز بدون تحمل مجازات متناسب با جنایات خود، دنیا را ترک گویند. در چنین شرایطی، موضوع رجعت در نگاه روایی می‌تواند زمینه‌ای برای تحقق بخشی از وعده‌های الهی و آشکارشدن نتیجه اعمال انسان‌ها باشد.
با این حال، عدالت نهایی و حسابرسی کامل انسان‌ها در قیامت انجام خواهد شد. بنابراین، رجعت را نباید جایگزین قیامت دانست. قیامت مرحله‌ای است که همه انسان‌ها در آن حاضر خواهند شد و پرونده اعمال آنان مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
رجعت همچنین ما را دوباره به مسئله مرگ و زندگی بازمی‌گرداند. انسان نباید زندگی را فقط در محدوده چند دهه حضور در دنیا خلاصه کند. از نگاه قرآن، انسان موجودی جاودانه و مرگ فقط انتقال از مرحله‌ای به مرحله دیگر است. کسی که این حقیقت را باور کند، نگاهش به دنیا نیز تغییر می‌کند. ثروت، قدرت، شهرت و موقعیت اجتماعی دیگر هدف نهایی زندگی نخواهند بود؛ بلکه ابزارهایی هستند که باید در مسیر رسیدن انسان به کمال استفاده شوند.
آیه ۲۴۳ سوره مبارکه «بقره» در کنار دیگر آیات مربوط به زنده‌شدن مردگان، حقیقتی بنیادین را یادآوری می‌کند: قدرت خداوند به قوانین معمول زندگی مادی محدود نیست. همان خدایی که انسان را آفرید، می‌تواند او را پس از مرگ نیز بازگرداند و همان خدایی که وعده تحقق حکومت حق را داده است، می‌تواند مقدمات تحقق کامل آن را فراهم کند.
از این‌رو، اعتقاد به ظهور حضرت مهدی(عج)، رجعت و قیامت، در منظومه‌ای اعتقادی به یکدیگر پیوند می‌خورند. مؤمن با امید به آینده الهی زندگی می‌کند، در دوران غیبت صبر و تلاش می‌کند، برای ظهور آماده می‌شود و باور دارد که در نهایت، حقایق پنهان آشکار خواهند شد.
این همان مسیری است که از آیات سوره مبارکه «بقره» آغاز شد: از قبله و جهت‌گیری انسان به‌سوی حق تا پیشی‌گرفتن در خیرات، گردآمدن یاران حق، تکمیل نعمت ولایت، تلاوت و فهم قرآن، ذکر خدا، صبر در دوران آزمون و در نهایت، تحقق وعده الهی در آینده تاریخ.
بنابراین، مهدویت را نباید موضوعی جدا از قرآن دانست. مهدویت در امتداد همان مسیر کلی هدایت قرآنی قرار دارد؛ مسیری که از ایمان آغاز می‌شود، با ولایت و عمل صالح ادامه می‌یابد، با صبر و انتظار سازنده استوار می‌شود و در نهایت، به تحقق حاکمیت حق و عدالت می‌انجامد.
درباره موضوع مهم رجعت که از مسلمات اعتقادی شیعه است، در شماره‌های آینده که به آیات مرتبط با این موضوع برسیم، نکات دیگری هم عرض خواهیم کرد.
انتهای پیام