بزرگی خدا، مخلوقات را در نگاه انسان کوچک می‌کند

محمدرضا فریدونی، مدیر کانون دعاپژوهی صادقین و عضو هیات علمی دانشگاه بوعلی‌سینا 

در راستای عمل به فرمایش امام شهید که فرمودند: «فعالان فرهنگی به مطالعه و آموزش نهج‌البلاغه توجه ویژه‌ای داشته باشند.» به بازخوانی و بیان برخی از نکات حکمت‌ها، نامه‌ها و خطبه‌های حکمت 129 تا 131 می‌پردازیم.

حضرت امیرالمؤمنین(ع) در حکمت ۱۲۹ می‌فرماید: «عِظَمُ الْخَالِقِ عِنْدَكَ، يُصَغِّرُ الْمَخْلُوقَ فِي عَيْنِكَ. بزرگى پروردگار در جانت، پديده‌ها را در چشمت كوچك مى‌نماياند.»

این حکمت در اصل، رمز و راز دینداری است. حقیقت دین، در اصل فکری است که به رفتار منجر شود؛ رفتاری که پشتوانه فکری نداشته باشد، ارزشی ندارد.

بزرگی خداوند در نزد بنده موجب می‌شود مخلوقات در نظر او بزرگ نباشند. هرچه انسان خداوند را بزرگ‌تر ببیند، مخلوقات در چشم او کوچک‌تر می‌شوند. منظور از دیدن در اینجا، دیدن با چشم نیست، بلکه بزرگ داشتن خداوند است. حقیقت ذکر نیز این است که بزرگی خداوند را با بیان، در وجود خود نهادینه کنیم.

بهترین توشه برای سفر آخرت

حکمت ۱۳۰ نهج‌البلاغه، سخن امام علی(ع) هنگام بازگشت از جنگ صفین و رسیدن به قبرستانی در نزدیکی شهر کوفه است: «وَ قَدْ رَجَعَ مِنْ صِفِّينَ فَأَشْرَفَ عَلَى الْقُبُورِ بِظَاهِرِ الْكُوفَةِ يَا أَهْلَ الدِّيَارِ الْمُوحِشَةِ وَ الْمَحَالِّ الْمُقْفِرَةِ وَ الْقُبُورِ الْمُظْلِمَةِ، يَا أَهْلَ التُّرْبَةِ، يَا أَهْلَ الْغُرْبَةِ، يَا أَهْلَ الْوَحْدَةِ، يَا أَهْلَ الْوَحْشَةِ، أَنْتُمْ لَنَا فَرَطٌ سَابِقٌ وَ نَحْنُ لَكُمْ تَبَعٌ لَاحِقٌ؛ أَمَّا الدُّورُ فَقَدْ سُكِنَتْ، وَ أَمَّا الْأَزْوَاجُ فَقَدْ نُكِحَتْ، وَ أَمَّا الْأَمْوَالُ فَقَدْ قُسِمَتْ. هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا، فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَكُمْ؟ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ: أَمَا [وَ اللَّهِ] لَوْ أُذِنَ لَهُمْ فِي الْكَلَامِ لَأَخْبَرُوكُمْ أَنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى.»

امام علی(ع) در حال بازگشت از جنگ صفین، در نزدیکی شهر کوفه به قبرستان رسید و مردگان را این‌گونه خطاب قرار داد: ای کسانی که در خانه‌های وحشت‌زا و محل‌های خالی از سکنه قرار گرفته‌اید!

«مظلمه» از ظلمت و تاریکی می‌آید. تاریکی قبر، صرفاً به تاریکی ظاهری مربوط نیست؛ بلکه قبر زمانی با ظلمت همراه می‌شود که عمل صالحی وجود نداشته باشد. همچنین فشار قبر نیز به صفات و اعمال بندگان مربوط است.

امام علی(ع) در اینجا در اصل، کسانی را مخاطب قرار می‌دهد که در عالم برزخ هستند. «اهل وحده» به معنای کسانی است که تنها مانده‌اند و «فَرَطٌ» به معنای پیش‌قدم است؛ منظور، افرادی هستند که زودتر به عالم برزخ راه یافته‌اند.

اگر انسان بداند که می‌میرد، بسیاری از مشکلاتش حل می‌شود. یادآوری مرگ در این حکمت نیز به همین دلیل است. «تَبَعٌ لَاحِقٌ» به این معناست که ما نیز به‌زودی به شما ملحق می‌شویم.

بیشتر بخوانید:

• یقین؛ حلقه پیوند تسلیم و تصدیق در کلام امام علی(ع) 
•  خودبینی؛ عامل تنهایی انسان در کلام امام علی(ع) 
•  محبت اهل‌ بیت(ع)؛ راهی که با صبر و تحمل سختی‌ها همراه است 
•  شاخص‌های اخلاقی در برآوردن نیازهای مردم در کلام حضرت امیر(ع) 
•  امتحان الهی، معیار جداساز ادعا از ایمان است 
•  رابطه انسان با خدا؛ زیربنای تنظیم روابط فردی و اجتماعی 
•  عبادت با اکراه، بندگی محسوب نمی‌شود 
•  کمال عقل در کم‌گویی و عمل‌گرایی نمود می‌یابد 
•  پرهیز از افراط و تفریط؛ نقشه راه زندگی در کلام امیرالمؤمنین(ع) 
•  بخشندگی؛ کلید رسیدن به خوشبختی و برکت زندگی 

«أَمَّا الدُّورُ» به منزل و دیاری اشاره دارد که مردگان در آن سکونت داشتند و مایه آرامش آن‌ها بود. «وَ أَمَّا الْأَزْوَاجُ فَقَدْ نُكِحَتْ» به این معناست که پس از مرگ، همسران انسان ازدواج می‌کنند و اموال او نیز میان دیگران تقسیم می‌شود.

پس از این، امام می‌فرماید این‌ها اخباری بود که ما برای شما آوردیم؛ شما چه خبرهایی برای ما دارید؟ سپس رو به اصحاب می‌کند و می‌فرماید اگر به این اموات اجازه داده شود که به ما خبری بدهند، خواهند گفت: «أَنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى» بهترین توشه، تقواست. تقوا نیز به این معناست که برای خدای خود احترام و ارزش قائل باشیم و او را عزیز بداریم.

سه مرتبه دینداری در نگاه علامه طباطبایی

علامه طباطبایی در کتاب «رساله الولایه»، به‌صورت خلاصه، افرادی را که تقوا دارند به سه دسته تقسیم می‌کند. دسته اول، افرادی هستند که دین را در کنار زندگی خود دارند؛ تا زمانی به دین پایبند می‌مانند که دین با لذت‌ها و خوشی‌های آن‌ها در تعارض نباشد و در صورت قرار گرفتن بر سر دوراهی انتخاب میان دین و دنیا، دنیا را انتخاب می‌کنند. این افراد نه شناخت درستی از خداوند دارند و نه از عمل مناسبی برخوردار هستند.

دسته دوم، کسانی هستند که واقعاً از خدا می‌ترسند و احکام را رعایت می‌کنند، اما این دینداری با لذت همراه است؛ به‌گونه‌ای که اگر خداوند اجازه معصیت بدهد، آن را نیز انجام می‌دهند. برای مثال، اگر نماز صبح واجب نباشد، آن را کنار می‌گذارند و دیگر به‌جا نمی‌آورند.

اما گروه سوم، تنها خداوند و رضایت او را می‌خواهند. اراده، خواست و رضایت این افراد مبتنی بر رضایت و خواست خداوند است؛ هرچه که باشد.

دنیا؛ ابزار رشد یا زمینه غفلت

در حکمت ۱۳۱ نهج‌البلاغه، امام علی(ع) در واکنش به فردی که دنیا را نکوهش می‌کرد، چنین می‌فرماید: «وَ قَدْ سَمِعَ رَجُلًا يَذُمُّ الدُّنْيَا-: أَيُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْيَا الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا [الْمُنْخَدِعُ] الْمَخْدُوعُ بِأَبَاطِيلِهَا، أَ [تَفْتَتِنُ] تَغْتَرُّ [بِهَا] بِالدُّنْيَا ثُمَّ تَذُمُّهَا؟ أَنْتَ الْمُتَجَرِّمُ عَلَيْهَا أَمْ هِيَ الْمُتَجَرِّمَةُ عَلَيْكَ؟ مَتَى اسْتَهْوَتْكَ أَمْ مَتَى غَرَّتْكَ؟ أَ بِمَصَارِعِ آبَائِكَ مِنَ الْبِلَى أَمْ بِمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِكَ تَحْتَ الثَّرَى؟ كَمْ عَلَّلْتَ بِكَفَّيْكَ وَ كَمْ مَرَّضْتَ بِيَدَيْكَ؟ تَبْتَغِي لَهُمُ الشِّفَاءَ وَ تَسْتَوْصِفُ لَهُمُ الْأَطِبَّاءَ غَدَاةَ، لَا يُغْنِي عَنْهُمْ دَوَاؤُكَ وَ لَا يُجْدِي عَلَيْهِمْ بُكَاؤُكَ، لَمْ يَنْفَعْ أَحَدَهُمْ إِشْفَاقُكَ وَ لَمْ تُسْعَفْ فِيهِ بِطَلِبَتِكَ، وَ لَمْ تَدْفَعْ عَنْهُ بِقُوَّتِكَ وَ قَدْ مَثَّلَتْ لَكَ بِهِ الدُّنْيَا نَفْسَكَ وَ بِمَصْرَعِهِ مَصْرَعَكَ. إِنَّ الدُّنْيَا دَارُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَ دَارُ عَافِيَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا وَ دَارُ غِنًى لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا وَ دَارُ مَوْعِظَةٍ لِمَنِ اتَّعَظَ بِهَا؛ مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اللَّهِ وَ مُصَلَّى مَلَائِكَةِ اللَّهِ وَ مَهْبِطُ وَحْيِ اللَّهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ؛ اكْتَسَبُوا فِيهَا الرَّحْمَةَ وَ رَبِحُوا فِيهَا الْجَنَّةَ؛ فَمَنْ ذَا يَذُمُّهَا وَ قَدْ آذَنَتْ بِبَيْنِهَا وَ نَادَتْ بِفِرَاقِهَا وَ نَعَتْ نَفْسَهَا وَ أَهْلَهَا، فَمَثَّلَتْ لَهُمْ بِبَلَائِهَا الْبَلَاءَ وَ شَوَّقَتْهُمْ بِسُرُورِهَا إِلَى السُّرُورِ، رَاحَتْ بِعَافِيَةٍ وَ ابْتَكَرَتْ بِفَجِيعَةٍ تَرْغِيباً وَ تَرْهِيباً وَ تَخْوِيفاً وَ تَحْذِيراً؛ فَذَمَّهَا رِجَالٌ غَدَاةَ النَّدَامَةِ وَ حَمِدَهَا آخَرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ؛ ذَكَّرَتْهُمُ الدُّنْيَا [فَذَكَّرُوا] فَتَذَكَّرُوا وَ حَدَّثَتْهُمْ فَصَدَّقُوا وَ وَعَظَتْهُمْ فَاتَّعَظُوا.»

«توبيخ نكوهش كننده دنيا؛ اى نكوهش كننده دنيا، كه خود به غرور دنيا مغرورى و با باطل‌هاى آن فريب خوردى خود فريفته دنيايى و آن را نكوهش مى‌كنى آيا تو در دنيا جرمى مرتكب شده‌اى يا دنيا به تو جرم كرده است. كى دنيا تو را سرگردان كرد و در چه زمانى تو را فريب داد آيا با گورهاى پدرانت كه پوسيده‌اند (تو را فريب داد) يا آرامگاه مادرانت كه در زير خاك آرميده‌اند آيا با دو دست خويش بيماران را درمان كرده‌اى و آنان را پرستارى كرده و در بسترشان خوابانده‌اى. درخواست شفاى آنان را كرده، و از طبيبان داروى آنها را تقاضا كرده‌اى در آن صبحگاهان كه داروى تو به حال آنان سودى نداشت، و گريه تو فايده‌اى نكرد، و ترس تو آنان را سودى نرساند، و آنچه مى‌خواستى به دست نياوردى، و با نيروى خود نتوانستى مرگ را از آنان دور كنى. دنيا براى تو حال آنان را مثال زد، و با گورهايشان، گور، خودت را به رخ تو كشيد.خوبيها و زيباييهاى دنيا: همانا دنيا سراى راستى براى راست گويان، و خانه تندرستى براى دنيا شناسان، و خانه بى نيازى براى توشه گيران، و خانه پند، براى پندآموزان است. دنيا سجده گاه دوستان خدا، نمازگاه فرشتگان الهى، فرودگاه وحى خدا، و جايگاه تجارت دوستان خداست، كه در آن رحمت خدا را به دست آوردند، و بهشت را سود بردند. چه كسى دنيا را نكوهش مى كند و جدا شدنش را اعلام داشته، و فرياد زد كه ماندگار نيست، و از نابودى خود و اهلش خبر داده است و حال آن كه (دنيا) با بلاى خود بلاها را نمونه آورد، و با شادمانى خود آنان را به شادمانى رساند. در آغاز شب به سلامت گذشت، امّا در صبحگاهان با مصيبتى جانكاه بازگشت، تا مشتاق كند، و تهديد نمايد، و بترساند، و هشدار دهد، پس مردمى در بامداد با پشيمانى، دنيا را نكوهش كنند، و مردمى ديگر در روز قيامت آن را مى ستايند، دنيا حقائق را به يادشان آورد، ياد آور آن شدند، از رويدادها برايشان حكايت كرد، او را تصديق كردند، و اندرزشان داد، پند پذيرفتند.»

امام علی(ع) شنید فردی به دنیا بد و بیراه می‌گوید. «الذَّامُّ» به معنای مذمت‌کننده است. «الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا» به معنای فریفته و گول‌خورده دنیا و «الْمَخْدُوعُ بِأَبَاطِيلِهَا» به معنای کسی است که به عنوان‌ها و اعتبارات اجتماعی دنیا وابسته است.

امام به این نکته توجه می‌دهد که چگونه می‌توان دنیا را نکوهش کرد، در حالی که خود انسان به آن فریفته شده است؟ این فرد در ظاهر دنیا را مذمت می‌کرد، اما در باطن به آن وابسته بود. قلب انسان باید زیبایی‌ها را ببیند، اما به این ظواهر وابسته نشود. بهره‌مندی از امکانات دنیا مذموم نیست؛ می‌توان از امکانات خوب استفاده کرد، اما به آن‌ها وابسته نشد. اینکه برخی از عرفا و متدینان نمی‌خواهند مال و امکانات دنیوی زیادی داشته باشند، به این دلیل است که ممکن است به آن وابسته شوند.

در عبارت «أَنْتَ الْمُتَجَرِّمُ عَلَيْهَا أَمْ هِيَ الْمُتَجَرِّمَةُ عَلَيْكَ؟» منظور این است که آیا تو به دنیا اتهام جرم زده‌ای یا دنیا به تو؟ آیا تو بدی کرده‌ای یا دنیا به تو بدی کرده است؟ مقصود امام این است که دنیا چه زمانی تو را فریب داده یا عقلت را از تو گرفته است؟

«بِمَصَارِعِ» به معنای قبر و آرامگاه است. دنیا در این زمینه به تو دروغ نگفته است؛ افرادی را می‌بینی که مرده‌اند و از این دنیا رفته‌اند.

«كَمْ عَلَّلْتَ بِكَفَّيْكَ وَ كَمْ مَرَّضْتَ بِيَدَيْكَ؟» به این معناست که چقدر از دیگران پرستاری کرده‌ای و برای درمان دردهایشان تلاش کرده‌ای؟ مرگ و نشانه‌های آن نشان می‌دهد که این قبر و مرگ برای خود ما نیز وجود دارد.

اگر انسان به دنیا وابسته شود، آخرت را فراموش می‌کند و تمام غصه‌ها و هم‌وغم او به دنیا محدود می‌شود. در مقابل، امام علی(ع) در بیان خوبی‌های دنیا می‌فرماید که دنیا برای کسانی که صادقانه با آن برخورد می‌کنند، جای بدی نیست؛ بلکه خانه عافیت و سرای صداقت است. همچنین برای کسی که بخواهد از آن توشه بگیرد، خانه بی‌نیازی است.

سودی که می‌توان از دنیا برد، بهشت است. دنیا در نهایت از بندگان جدا می‌شود و یکی از درس‌های آن، ناپایداری و ماندگار نبودن است؛ حقیقتی که همواره به اهل دنیا یادآوری می‌شود. بلاهایی که در دنیا با آن‌ها روبه‌رو می‌شویم، می‌توانند یادآور بلاهای آخرت باشند. عده‌ای در آخرت از دنیا به نیکی یاد می‌کنند، زیرا زاد و توشه خود را از آن گرفته‌اند و دنیا آنان را موعظه کرده است.