مؤسسه ام‌الکتاب یکی از قدیمی‌ترین و در عین حال، کم‌شناخته‌ترین مجموعه‌های پژوهشی قرآنی در ایران است؛ مجموعه‌ای که ریشه‌اش به یک کتابخانه در خیابان عبدالرزاق اصفهان و ده‌ها هزار فیش دست‌نویس بازمی‌گردد. بنیان‌گذار آن، حجت‌الاسلام سیدمحمدرضا ابطحی، از نوجوانی وارد حوزه علمیه شد و از همان آغاز به‌دنبال راهی برای دسترسی سریع‌تر و منظم‌تر به معارف دینی بود. او در دوره‌ای که استفاده از رایانه در میان روحانیون رایج نبود، با هزینه شخصی و همراهی حامیان، نخستین گام‌ها را برای رایانه‌ای‌کردن اطلاعات کتابخانه برداشت و امروز در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا از اصفهان، از تجربه چند دهه‌ای خود در این عرصه، مسیر دشوار ورود رایانه به حوزه، ترجمه‌ای از قرآن بر پایه ۶۷ ترجمه دیگر و هشدارهایش درباره خطرهای بی‌پروای هوش مصنوعی می‌گوید.
ایکنا ـ در آغاز گفت‌وگو، خودتان را برای مخاطبان معرفی کنید.
سیدمحمدرضا ابطحی، از روحانیون حوزه علمیه اصفهان هستم. از سال ۱۳۵۵ با مدرک سیکل و با وجود روحانی‌بودن پدرم، با میل و رغبت خودم وارد حوزه شدم و از همان ابتدا به‌طور جدی دوست داشتم که در یادگیری علوم با دیگران متفاوت باشم. این میل در من از سر خودخواهی نبود، بلکه میل به دانایی در وجودم با علوم رایج در آن زمان سیراب نمی‌شد، تا حدی که خسته و فرسوده شده بودم.
به لطف خدا از همان ابتدای ورود به حوزه علمیه، با مرحوم آیت‌الله احمد امامی کلاس داشتم که از نظر علمی، موقعیتی و اخلاقی، استادی برجسته به‌شمار می‌رفت و مرکز فعالیت ایشان، کتابخانه الزهرا(س) در خیابان عبدالرزاق اصفهان بود. آیت‌الله امامی تألیفات زیادی داشت و کتابخانه‌ای بی‌نظیر در ایران تأسیس کرد که کتاب‌های علمی مرجع در آن جمع‌آوری و همین امر باعث تمایز آن با دیگر کتابخانه‌های معمولی شده بود.
شخصیت‌هایی از جمله فرزند مرحوم علامه امینی(ره) از این کتابخانه دیدن کردند؛ او سه روز در کتابخانه اقامت داشت، سپس دست‌نوشته‌ای درباره آن نوشت، با این محتوا: «به کتابخانه‌های زیادی سر زدم و به کتاب‌های زیادی نگریستم، ولی کتابخانه الزهرا(س) را دریای بی‌کرانی از منابعی یافتم که در هیچ جای دیگر نیست.» این دست‌نوشته هنوز هم در کتابخانه الزهرا(س) موجود است.
این کتابخانه با جای‌دادن حدود ۸۵ هزار جلد کتاب در خود، کتابخانه‌ای بسیار عجیب بود. از زمانی که با مرحوم آیت‌الله امامی آشنا شدم، گفتم که دوست دارم فعالیت جدید و مفیدی در این عرصه انجام دهم. ایشان در راهنمایی به من گفت که ۸۵ هزار جلد کتاب در این کتابخانه جمع‌آوری شده است. بنابراین، می‌توانی از اولین کتاب، فیش‌برداری را آغاز کنی. آن زمان تنها دستگاه موجود برای تایپ‌کردن، دستگاه تایپ المپیا بود که با کلیدزدن تایپ می‌کرد و بسیار دشوار بود، ولی گفتم که این کار را انجام می‌دهم.
ایکنا ـ چه سالی فیش‌برداری از کتاب‌ها را آغاز کردید؟
در نهایت، در سال ۱۳۵۵ این کار را آغاز کردم و به مدت پنج سال، کار من همین بود، به‌طوری که از اولین کتاب کتابخانه شروع کردم به ورق‌زدن؛ شناسنامه، پیش‌گفتار و مقدمه را مطالعه می‌کردم، سپس فهرست را می‌خواندم و نکات مهم آن را تیک می‌زدم. در ساعت‌هایی غیر از کار کتابخانه، تیک‌هایی را که زده بودم، مطالعه می‌کردم. به این ترتیب، در طول پنج سال به‌طور ناخودآگاه با ۸۵ هزار جلد کتاب آشنا شدم و خودم نیز بر انتقال این مطالب به ذهنم آگاه نبودم؛ اثر آن هنوز هم موجود است.
ایکنا ـ فیش‌برداری از کتاب‌ها فقط شامل شناسنامه و فهرست مطالب کتاب بود؟
علاوه بر شناسنامه هر کتاب که در ابتدای فیش مخصوص به آن می‌آمد، موضوع نیز ذکر می‌شد. برای نمونه، اگر اعتقاد و عقیده موضوع اصلی کتاب بود، باور در جایگاه موضوع فرعی و زیرمجموعه اعتقاد باید نوشته می‌شد. عقیده، اعتقاد و اعتقادات در یک بسته قرار می‌گرفتند، سپس اعتقادات شیعه، اعتقادات اهل سنت و... نیز نوشته می‌شد و در نهایت، در یک برگه، ۱۰ گونه مطلب می‌آمد که فیش‌ها و تصاویر آن‌ها موجود است و می‌توانم در اختیار افراد قرار دهم.
ایکنا ـ فیش‌برداری از این کتاب‌ها به چه منظوری انجام شد؟
استادم می‌گفت فیش‌برداری از کتاب‌ها به این منظور انجام می‌شود که انسان تا وقتی از نظر علمی مجهز نباشد، نمی‌تواند روی منبر سخنرانی کند، نمی‌تواند تدریس داشته باشد و همچنین، نمی‌تواند به سخنان مردم پاسخی بدهد. بنابراین، یک روحانی باید در ابعاد گوناگون بر موضوعات دینی کاملاً مسلط باشد و تنها راه آن، کسب اطلاعات مفید است. در نتیجه ایشان کتاب‌ها را انتخاب می‌کرد و من کتاب‌های مورد تأییدشان را مطالعه و فیش‌برداری می‌کردم.
به‌مرور زمان، این فعالیت جدیت پیدا کرد، به‌طوری که کاردکس‌هایی را در نظر گرفتیم و اطلاعاتی را روی یک برگه می‌نوشتیم و در بخش‌های مربوط به کاردکس‌ها قرار می‌دادیم. ابتدا ۶ کاردکس در نظر گرفتیم که هر کدام ۶۰ خانه برای کارت‌ها داشت و موضوعات را روی آن‌ها نوشتیم.
ایکنا ـ کاردکس‌ها شبیه برگه‌دان‌های موجود در کتابخانه‌ها بود؟
بله. روی هر کدام از آن صفحات، جدول‌های ۱۰ خانه‌ای ایجاد کرده بودیم و ۱۰ مطلب متفاوت، از جمله نام کتاب، نویسنده، موقعیت کتاب، زبان، شماره جلد، شماره صفحه و مطلب اصلی درباره موضوع مشخص روی آن‌ها نوشته می‌شد. کم‌کم ۱۰ میلیون فیش نوشته شد که بیشتر آن‌ها را با راپید می‌نوشتم، زیرا باید با چنان ظرافتی نوشته می‌شد که دیگر خودنویس با وجود سر ریز و لوازم ظریف‌نویسی به کارم نمی‌آمد. راپیدهای شماره چهار را با رنگ‌های گوناگون خریداری کرده بودم و به‌طور دائم آن‌ها را مملو از جوهر می‌کردم و می‌نوشتم.
ایکنا ـ ۱۰ میلیون فیش شامل چند کتاب است؟
کل کتاب‌های کتابخانه براساس موضوعات گوناگون روی این فیش‌ها منتقل شد. در سال ۱۳۵۹ با فاجعه تعداد انبوه برگه‌های در حال افزایش مواجه شدیم، به‌طوری که ۲۰ تا ۴۰ برگه درباره یک موضوع جمع‌آوری شده بود و انتها نداشت. بنابراین، تمهیداتی اساسی اندیشیدیم و در این راستا، اولین دستگاه تایپ برقی المپیا، مدل YRBM را که وارد ایران شده بود، تهیه کردیم.
این دستگاه فقط تایپ می‌کرد؛ کار را با آن ادامه دادم، ولی باز هم پاسخگوی نیاز ما نبود، زیرا همه برگه‌ها دست‌نویس بود و بعد از مدتی امکان از بین رفتن نوشته‌ها وجود داشت. تحقیق کردیم و متوجه شدیم که فقط سازمان هواپیمایی در آن زمان سیستم رایانه در اختیار داشت؛ اطلاعات را می‌نوشتند و به سایت ارتش تحویل می‌دادند تا رفت‌وآمد پروازهای هواپیمایی هما را تنظیم کند. آن‌ها دستگاهی با مدل NCR داشتند.
دستگاه دیگری هم در ساختمانی، روبه‌روی سازمان رادیو و تلویزیون امروزی قرار داشت که در آنجا، ابتدای هر ماه، کارت‌های کارکنان ذوب‌آهن را در طول ماه پانچ می‌کردند. این دستگاه فقط پنج مگابایت ظرفیت داشت که همان میزان نیز برای ما قابل قبول بود. به سختی با آن دستگاه شروع به کار کردیم؛ دو درایو ۲۶۰ داشت که به اندازه صفحه‌های گرامافون بود. آن‌ها را داخل دستگاه می‌گذاشتیم و نیم‌ساعت منتظر می‌شدیم تا پرومت ظاهر شود و بتوانیم شروع به نوشتن کنیم.
به این عرصه بسیار علاقه‌مند و تنها روحانی بودم که وارد این عرصه شده بود. با این دستگاه هم به نتیجه نرسیدیم. بنابراین، باز هم پیگیری کردیم. آن زمان، آقای ولایتی، وزیر امور خارجه بود و هنوز با آمریکا ارتباط داشتیم. ایشان با مرحوم آیت‌الله امامی آشنا بودند و به اینجا سفر کوتاهی داشتند. سپس قصد سفر به آمریکا را داشتند. در نتیجه، به ما گفتند که اگر تجهیزاتی نیاز داریم، بگوییم تا از آمریکا تهیه کنند.
مشکل را برای آقای ولایتی بازگو و درخواست کردم که اگر وسیله‌ای برای حل آن یافتند، تهیه کنند. ایشان نیز بعد از استقرار در آمریکا با ما تماس گرفت و گفت، دستگاهی به نام رایانه پیدا کرده که در نمایشگاهی به معرض فروش گذاشته شده است؛ چهار سیستم را در ساک‌های بزرگ قرار دادند و به تهران آوردند که در گمرک گیر افتاد.
دلیل آن، طرحی گرافیکی از یک بمب‌افکن روی سیستم بود که مانع از آزادشدن آن شده بود. رایزنی‌های زیادی در این خصوص انجام دادیم و گفتیم که این فقط یک طرح گرافیکی روی هارد است و می‌توان آن را حذف کرد تا سیستم آزاد شود. بعد از یک ماه تلاش، توانستیم مسئولان گمرک را به آزادکردن سیستم راضی کنیم. در نهایت، سیستم آزاد شد که ۱۰ مگابایت حافظه و نمایشگر ۱۲ اینچی داشت. کار را آغاز کردیم. اولین زبان برنامه‌نویسی در ایران، فُرترن بود که ما نیز با آن زبان برنامه نوشتیم.
فردی بود به نام مهندس مساح در شرکت «ایران ارکان» که در تهران مستقر بود. این شرکت مأمور شده بود چند نفر را برای فولاد مبارکه اصفهان آموزش دهد و سیستم‌های این کارخانه را راه‌اندازی کند. با مهندس مساح آشنا شدم و او کار با سخت‌افزار و نرم‌افزار را به من آموزش داد. اطلاعات‌گرفتن از مهندس کار بسیار دشواری بود. بنابراین، به طلبگی روی آوردم و آیینه‌ای در محراب گذاشتم؛ هنگامی که او با سیستم کار می‌کرد، روبه‌رویش می‌نشستم و از تصویری که در آیینه منعکس می‌شد، بدون اینکه خودش مطلع شود، دستوراتی را که می‌نوشت، یاد می‌گرفتم.
با این روش، کارکردن با سیستم را آموختم و بعد از مدتی، با دستورالعمل‌های سیستم‌عامل DOS که هنوز ورژن نداشت، یعنی ورژن سه و شش آن بعداً به بازار آمد، کار می‌کردم. باز هم این روش جوابگوی ما نبود. در نتیجه، با فرترن برنامه‌ای برای کتابخانه نوشتم، به‌طوری که تمامی کتاب‌هایی را که با تایپ دستی و به‌صورت دست‌نویس فیش‌برداری کرده بودیم، به سیستم منتقل کردیم؛ یعنی صفحه‌ای درست کردم که تمامی اطلاعات مربوط به کتاب را ثبت کند و در نهایت، شناسنامه‌ای از کتاب تهیه شود. بر همین مبنا، بعداً موضوعات را به سایت ام‌الکتاب منتقل کردیم؛ یعنی سایت ام‌الکتاب حاصل 10 میلیون فیش اولیه است.
به لطف خدا، این کار رونق گرفت و تا جایی پیش رفتیم که باز هم ۱۰ مگابایت برای کار ما کافی نبود. با شرکت IBM تماس گرفتیم و این مسئله را مطرح کردیم که سیستم خریداری‌شده از شما پاسخگوی نیاز ما نیست و انتظار داریم سیستم قوی‌تری به ما بدهید؛ آن‌ها نیز ما را به یکی از نمایندگان خود در تهران پیوند دادند، از ما دعوت شد و من به نمایندگی شرکت ژاپنی IBM رفتم.
این اتفاقات در سال ۱۳۶۹ افتاد و من در ۱۵ شبانه‌روز، همه نکات مربوط به سخت‌افزار، نرم‌افزار و سیستم‌عامل را آموختم. همراه آموزش، رایانه را هم ساختیم؛ به این ترتیب که توضیح دادم به چه وسیله‌ای نیاز داریم و آنان نیز قطعات را به یکدیگر متصل می‌کردند. در نهایت، سه دستگاه رایانه ساخته شد؛ یکی برای ما، یکی برای سازمان برنامه و بودجه و یکی هم برای خود شرکت IBM ماند. شرکت گفته بود که حداقل باید دو دستگاه سفارش داده شود. بنابراین، سازمان برنامه و بودجه که دریافته بود چاره دیگری برای ما وجود ندارد، یک دستگاه سفارش داد تا کار راه بیفتد. هزینه تهیه این دستگاه در آن زمان، یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومان شد.
ایکنا ـ هزینه این وسایل را چگونه تأمین می‌کردید؟
گاهی هزینه‌های بعضی از وسایل، مانند همین دستگاه رایانه، با همراهی حامیان مالی پرداخت می‌شد، ولی بعضی دیگر را خودمان می‌توانستیم تهیه کنیم. برای اولین بار، درایو ۱/۴۴ را روی این دستگاه نصب کردیم. آن زمان درایو ۱/۴۴ نبود، بلکه ۳۷۰ با دیسکت‌های کوچک ایجاد می‌شد که تا ۲ مگاوات از آن را خریداری کردیم. درایوی که خریدیم، درایو ۳۶۰ مقوایی و فلاپی‌درایو ۱/۴۴ بود. دیگران نیز با مشاهده علاقه‌مندی من به انجام این کار، بیشتر با ما همکاری کردند.
سیستم قفل‌گذاری روی دیسکت‌ها در همان چند روز انجام شد. دو درایو ساخته شد؛ درایو ۳۶۰ بزرگ و حجیم بود، تا حدی که مجبور شدیم آن را جدا از کامپیوتر قرار دهیم. اگر هر بخشی را به شما نشان و توضیح دهیم، شاید باور آن برای جوان امروز دشوار باشد که ما در طول مدتی کوتاه، چه کارهایی انجام دادیم.
مسئولان شرکت IBM از من سؤال کردند که چقدر فضا نیاز دارید و پاسخ، بی‌نهایت بود، زیرا قرآن انتهایی ندارد. گفتند حداکثر توان ما تنظیم دو هارد به‌صورت سریالی است. فضای دبل‌اسپیس را هم اعمال کردند، ولی دو هارد، یکی برای اطلاعات اصلی و دیگری به‌صورت پشتیبان در نظر گرفتند تا با مشکل مواجه نشویم و بتوانیم با استفاده از دیسکت‌ها، از محتوای اصلی بک‌آپ بگیریم.
یک دستور بک‌آپ می‌نوشتم و گاهی حدود ۲۰ دیسکت قرار می‌دادم تا به‌صورت برنامه‌ای همچون بک‌آپ روی دیسکت‌ها جمع شود. برای بازکردن آن، از دستور ری‌استوری استفاده می‌کردیم تا در کامپیوتر نمایش داده شود. این مجموعه شروع به کار کرد، ولی رایانه IBM دوم هم پاسخگو نبود. مدتی گذشت و بعد از اتمام این شرایط، باز هم دستگاه تهیه کردیم و باز هم پاسخگو نبود. سال ۸۰ به این قطعیت رسیدیم که برای ذخیره‌سازی اطلاعات به اینترنت نیاز داریم.
آن زمان اینترنت به‌تازگی وارد ایران شده بود؛ خوشبختانه در آن سال موفق شدیم سایت ام‌الکتاب را راه‌اندازی کنیم. ابتدا با دامنه net کار کردیم و بعد از افزایش حجم اطلاعات، آن را به ir تبدیل کردیم. در حال حاضر، حدود دو و نیم ترابایت اطلاعات روی سایت قرار دارد. ۲۳ عدد دامنه روی یک هاست در حال عرضه است. یکی از آن‌ها در رابطه با خود قرآن است. درباره تک‌تک ۱۴ معصوم(ع) صفحه اختصاصی در سایت ام‌الکتاب وجود دارد؛ وقتی یکی از آن‌ها را انتخاب کنید، کل سایت به چیزی که مخاطب در نظر دارد، تبدیل می‌شود.
در کنار ۱۴ معصوم(ع)، برای حضرت خدیجه(س)، حضرت زینب(س)، حضرت معصومه(س)، حضرت رقیه(س) و حضرت اباالفضل(ع) نیز به‌طور جداگانه صفحه‌ای در سایت وجود دارد. در زمان راه‌اندازی سایت، صفحه‌ای نیز برای آموزش قرآن راه‌اندازی کردیم، زیرا اطرافیان برای حفظ قرآن بسیار به ما مراجعه می‌کردند. بنابراین سایت را برای این کار طراحی کردیم و تا ۱۰ مرتبه ارائه دادیم، سپس آرشیوی از تلاوت‌ها و قرائت‌های موجود در سرتاسر دنیا تهیه کردیم.
تصور کنید رادیویی در مصر تلاوتی پخش می‌کرد؛ ما باید با ضبط صوت، این تلاوت را از رادیو، روی نوار کاست ضبط و سپس آن را آنالیز می‌کردیم و روی سایت قرار می‌دادیم. کاری که امروز رادیو قرآن انجام می‌دهد، نیمی از مجموعه فعلی ام‌الکتاب است. همچنین، نگارخانه‌ای از قرآن‌های نفیسی که در طول تاریخ اسلام تاکنون نگاشته شده، وجود دارد. این قرآن حدود سه جلد است، زیرا تعداد کمی از آن چاپ شده. هر صفحه از این قرآن از قرآنی دست‌نویس گرفته شده است. ما مجموعه‌ای از تمامی آن‌ها را اسکن کردیم و در نگارخانه قرآن قرار دادیم.
ایکنا ـ چگونه به این نسخه‌ها دست پیدا کردید؟
این قرآن چاپ شده بود. متوجه شدیم که این کتاب مجموعه‌ای از ارزش‌هاست و نباید به نسخه‌های چاپی محدود شود. در نتیجه، تک‌تک صفحات را اسکن کردیم و در سایت قرار دادیم تا همه بتوانند از آن استفاده کنند.
ایکنا ـ این قرآن در کتابخانه الزهرا(س) موجود بود؟
خیر. این قرآن را به من هدیه دادند و هنگامی که به ارزشمندی آن پی بردم، دوست داشتم دیگران نیز از آن استفاده کنند. حال تصور کنید که اسکن‌کردن پشت و روی حدود چهار هزار صفحه می‌تواند چقدر دشوار باشد و ما این کار را از ابتدا تا انتهای قرآن انجام دادیم؛ هر صفحه‌ای که در سایت مشاهده می‌کنید، از یک قرآن و دنبال هم است.
در کنار این‌ها، سامانه پاسخگو را نیز راه‌اندازی کردیم که در حال حاضر فعال است. افراد می‌توانند از هر جای دنیا، هر سؤالی بپرسند و پاسخ آن را به‌صورت برخط دریافت کنند. من برای هفت هزار شبهه در این سامانه پاسخ تهیه کردم؛ بعضاً برای یک شبهه ۱۰ پاسخ در نظر گرفته شده؛ کاری که در هیچ سایت دیگری تاکنون انجام نشده است.
ایکنا ـ سایت ام‌الکتاب چه امکانات و قابلیت‌های دیگری دارد؟
این‌ها اقداماتی است که از ابتدا تاکنون در مجموعه ام‌الکتاب بر مبنای تک‌تک آیات قرآن صورت گرفته است. هر آیه قرآن را پوشه‌ای در نظر می‌گیریم و هر مطلبی را، در هر جا، در خصوص این آیه یافتیم، در این پوشه قرار می‌دهیم. به این صورت محدودیت فعالیت‌ها از بین می‌رود و در هیچ عرصه‌ای به بن‌بست نمی‌رسد. هر آیه به‌صورت مستقل در سایت در نظر گرفته شده است. برای نمونه، کاربر آیه ۳۰ سوره شعرا را در سایت جست‌وجو می‌کند تا تمامی مطالبی که در این مدت در منابع گوناگون در خصوص این آیه منتشر شده است، به نمایش درآید.
فایل‌ها قابل دسترسی هستند و قابلیت Copy/paste دارند. بعد از مدتی، با توجه به اینکه خودم کارهای پژوهشی انجام داده بودم و به این نمونه فعالیت‌ها علاقه داشتم، به این نتیجه رسیدم که شاید پاسخ بعضی از پرسش‌ها را نتوان به‌راحتی در قرآن یافت. بنابراین، زمینه‌ای فراهم کردیم تا مترادف هر کدام از کلمات قرآنی نگاشته شود و معادل‌های لاتین آن را نیز در نظر گرفتیم. برای نمونه، مخاطب کلمه‌ای مانند «فمینیست» را به‌صورت موضوعی جست‌وجو می‌کند و کسی نمی‌داند که کجای قرآن درباره فمینیست مطالبی بیان شده است. در نتیجه، متنی از یک کتاب را با مشخصات و آدرس کامل در سایت ام‌الکتاب پیدا می‌کند که درباره آیه‌ای از قرآن در خصوص فمینیست سخن گفته است و قابلیت بهره‌بردن کامل از آن وجود دارد.
از اقداماتی که در ام‌الکتاب انجام دادم، ترجمه‌ای از ابتدا تا انتهای قرآن است که با ۶۷ نسخه ترجمه دیگر از قرآن مطابقت داده شده است. به این ترتیب، هر آیه ۶۷ مرتبه دیده شد. تمامی محاسن ترجمه‌های دیگر حفظ شده و مطالبی را که به نظر نادرست بودند، اصلاح کردیم. علاوه بر این، ۱۸ ویژگی کلمه «الله» در این کتاب بیان شده که در ترجمه‌های دیگر نیامده، زیرا در آن ترجمه‌ها این کلمه ترجمه نشده است.
همچنین کلمه «رب» به‌صورت یکنواخت ترجمه نشده؛ به‌طوری که در آیه‌ای به معنای صاحب‌اختیار و در آیه‌ای دیگر به معنای تربیت‌کننده یا پروردگار آمده است. مخاطب در سرتاسر این کتاب حتی یک بار هم کلمه خدا یا خداوند را نمی‌بیند، زیرا این کلمه از نظر ادبی ناقص است. بالای هر صفحه، متن قرآن را بر مبنای صفحات عثمان‌طه ذکر کردیم و ترجمه را زیر آن نوشتیم؛ هیچ‌گونه پرانتز، کروشه یا توضیحی در سراسر کتاب وجود ندارد.
مرجع تمام ضمایری را که در قرآن آمده است، در ترجمه وارد کردیم. بنابراین، هیچ نیازی به جابه‌جایی متن وجود ندارد. در رسم‌الخط قرآن عثمان‌طه بیشتر از ۱۸۰ ایراد وجود دارد که همه آن‌ها را در ترجمه رعایت کردیم؛ نمونه کوچک آن کلمه «إِنَّما» به معنای «حصر» است که با کلمه «إن‌َّ ما» معنای متفاوتی دارد. اگر بخواهیم بررسی کنیم، در ۱۰ آیه متفاوت قرآن باید این دو کلمه جدا از یکدیگر نوشته می‌شد، در حالی که در رسم‌الخط عثمان‌طه به هم متصل است. ایرادات این‌چنینی در این رسم‌الخط بسیار است. کار ترجمه نیز ۱۲ سال طول کشید.
نکته دیگر اینکه، ام‌الکتاب سایتی پژوهشی و کامل برای حوزه و دانشگاه، ولی در عین حال تا حدی روان است که اگر شخص مبتدی هم بخواهد از آن استفاده کند، مشکلی برایش ایجاد نمی‌شود.
ایکنا ـ با توجه به توضیحاتی که بیان کردید، مبنای سایت ام‌الکتاب، فیش‌برداری‌هایی است که از کتاب‌ها انجام دادید؟
بله؛ ولی بعداً گسترش یافت و مطالب دیگری به آن اضافه شد. امروز حدود صدها هزار جلد کتاب می‌بینید که با مبنای اصلی ما وارد این مجموعه شده است. بخش دیگری هم به نام صداها وجود دارد که حدود هشت هزار سخنرانی با موضوعات گوناگون از من در آن موجود است.
ایکنا ـ همه این کارها را به تنهایی انجام دادید؟
ما گروهی متشکل از ۱۷ نفر بودیم، ولی طبیعتاً با وجود فشارهای اقتصادی عملکردمان محدود شد. من اعتقاد داشتم که حق گدایی‌کردن برای قرآن را نداریم. بنابراین، هیچ حمایتی از طرف هیچ نهادی از ما نشده است. تمام فشارهای اقتصادی اداره این سایت بر دوش ما بوده، ولی به لطف خداوند از هیچ‌کس کمک نگرفتیم و سعی کردیم با تلاش‌های خود و درآمدهایی که داریم، کار را ادامه دهیم؛ این در حالی است که تعداد ما به پنج نفر رسیده. می‌توان گفت که همه ما پنج نفر متخصص امور سایت هستیم. اگر امکانات ما به ۱۰ نفر می‌رسید، حجم اطلاعات روی سایت باید به ۱۰ برابر چیزی که اکنون هست، می‌رسید.
ایکنا ـ در مسیر فعالیت‌ها و اقدامات خود، با چه چالش‌هایی مواجه بودید؟
مسائل جانبی خاصی نیز در مسیر راه‌اندازی سایت ام‌الکتاب داشتیم؛ از این نظر که من یک روحانی بودم و در آن زمان، شیک‌‌پوش‌بودن در جامعه روحانیت امری ناپسند بود و روحانیون باید ساده و معمولی می‌زیستند. ما با تمام این دیدگاه‌ها مبارزه کردیم، زیرا با استفاده از فناوری‌هایی مانند کار با کامپیوتر، لپ‌تاپ، برنامه‌نویسی و... در امور مذهبی مخالف بودند.
به قم سفر کردم، خدمت آیت‌الله‌العظمی سیدمحمدرضا موسوی گلپایگانی رسیدم، این ماجرا را بیان کردم و نظرشان را جویا شدم. ایشان از من پرسید: «آیا برای حوزه نیز می‌توان از فناوری هوش مصنوعی بهره برد؟» بلافاصله پاسخ دادم که در آینده نزدیک نه‌تنها حوزه به این سیستم نیاز پیدا می‌کند، بلکه درگیر آن نیز می‌شود. در نهایت ایشان بیان کرد که استفاده از این فناوری علاوه بر اینکه برای شما جایز است، واجب نیز هست که این کار را پیگیری کنید.
بعد از آن، مرکز کامپیوتری علوم اسلامی اصفهان زیر نظر حجت‌الاسلام سیداحمد سجادی و آیت‌الله‌العظمی حسین مظاهری راه‌اندازی و از من نیز دعوت شد تا در این مرکز حضور پیدا کنم، ولی آقای سجادی را که از جمله افراد موفق در این عرصه و شناخته‌شده است، به‌جای خود معرفی کردم. ایشان مدتی بعد سایت راسخون و سپس تبیان را راه‌اندازی کرد. در آن زمان با همان رایانه‌ای که توضیح دادم، در انگورستان ملک کلاس‌هایی با حضور ۸۰ نفر از بانوانی که برای تحصیل در آنجا حضور می‌یافتند، برگزار و به آنان امکانات نرم‌افزاری و سخت‌افزاری ارائه می‌کردم که هیچ‌کس باور نمی‌کرد.
ایکنا ـ چرا سایت ام‌الکتاب هنوز هم نسبتاً ناشناخته مانده است؟
با وجود اینکه در همه نمایشگاه‌های مرتبط با قرآن شرکت کردیم، ولی به‌دلیل هزینه‌ها، موقعیتی که باید برای ما ایجاد می‌شد تا بتوانیم به‌خوبی خود را معرفی کنیم، فراهم نشده است. در طول هر شبانه‌روز، ۱۲ هزار پژوهشگر از مطالب سایت ام‌الکتاب استفاده می‌کنند. تفاهم‌نامه‌ای با بعضی از دانشگاه‌ها، از جمله دانشگاه معارف قرآن و عترت(ع) داریم تا اگر مطلبی از سایت ام‌الکتاب در پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویان مورد استفاده قرار گرفت، مشکلی پیش نیاید.
ایکنا ـ و سخن پایانی
از حدود پنج سال قبل، زمانی که زمزمه‌هایی در خصوص هوش مصنوعی به گوش می‌رسید و با توجه به علاقه‌ای که به عرصه فناوری داشتم، با خودم گفتم که باید نقش هوش مصنوعی را پیدا کنم؛ زیرا به این عرصه بسیار علاقه‌مند و حساس هستم و شاید از اولین روحانیونی باشم که با لپ‌تاپ و دیتاشو روی منبر صحبت کردم.
سه سال قبل، برای دهه دوم محرم جلسه‌ای در خیابان سروش داشتم و بحثی درباره هوش مصنوعی از شب اول تا دهم محرم مطرح کردم؛ موضوعی که بسیاری از مردم برای اولین بار عنوان آن را می‌شنیدند. مخاطبان جلسه درباره خاصیت، موقعیت و معرفی آن شروع به صحبت کردند. به این ترتیب، هشت شب درباره مزایای این فناوری جدید گفت‌وگو کردیم تا مردم گمان نکنند اسلام با فناوری و رشد مخالف است و در شب نهم و دهم درباره خطرات آن سخن گفتم.
پیش از آن در خصوص فضای مجازی هم موضع خود را اعلام کرده بودم و بسیاری از افراد با من مشکل پیدا کرده بودند، ولی بعداً مجبور به پذیرش سخنانم شدند. در ماجرای هوش مصنوعی نیز گفتم که اطلاعات شما هنوز ناقص و دسته‌بندی‌نشده است. بنابراین، باید ویرایش شود، زیرا در آینده با انبوهی از شبهات روبه‌رو می‌شوید که از آن‌ها علیه شما استفاده می‌شود. ابتدا اطلاعات خود و پاسخ شبهات مردم را آماده و سپس زمینه را برای راه‌اندازی فضای مجازی فراهم کنید.
مجموعه‌ای در خیابان هشت‌بهشت تشکیل شد، با این هدف که همه مؤسسات گردهم آیند تا حرکتی برای فضای مجازی شروع کنیم؛ تنها کسی که با ایده‌های این مجموعه مخالف بود، من بودم. علت مخالفتم را این‌گونه بیان کردم: ما همه اطلاعات خود را که برای آن هزینه کرده‌ایم، به‌طور رایگان در اختیار دشمن قرار داده‌ایم. آن‌ها بدون پرداخت هیچ هزینه‌ای، ما را وادار به بارگذاری اطلاعات روی اینترنت کردند و از این اطلاعات بهره می‌برند. ابتدا گروهی تشکیل دهید، اطلاعات خود را پاکسازی و ویرایش کنید، همچنین برای شبهات پاسخ بیابید، سپس وارد این عرصه شوید؛ در غیر این صورت، در آینده نزدیک هر یک از اقدامات به فاجعه‌ای برای اعتقادات مردم تبدیل می‌شود و رویکرد آن‌ها را به دین تغییر می‌دهد.
در زمینه هوش مصنوعی نیز همین نظر را داشتم. با وجود همه مزایا و کاربردی که در همه ابعاد علمی دارد، اگر روش استفاده از آن را ندانیم، کلاهی است که بر سرمان می‌رود. در نتیجه، باید در برابر آن مجهز باشیم.
ما امروز در حال استفاده از هوش مصنوعی هستیم. همه می‌دانند که این فناوری، ابزاری دقیق در اختیار فعالیت‌های علمی و نیز قرآنی و دینی است، ولی متأسفانه مانند فناوری‌های پیشین، کاملاً بی‌پروا در اختیار انسان‌ها قرار گرفته. این فناوری فعالیت‌های تصویرسازی، مقاله‌نویسی و پاسخگویی به سؤالات کاربران را با بی‌پروایی انجام می‌دهد که می‌تواند خطرآفرین باشد. بنابراین، در جایگاه یک روحانی به مردم هشدار می‌دهم که هوش مصنوعی را ابزاری خطرآفرین نیز ببینند.
سخنی درباره استفاده‌نکردن از این ابزار مطرح نمی‌کنیم، زیرا امروزه در علومی مانند پزشکی و جراحی از این فناوری بسیار بهره می‌برند، ولی ماجرای پیجرها نشان داد که هوش مصنوعی حتی می‌تواند جان هزاران نفر را بگیرد. بخش عظیمی از کشتارهایی که در غزه صورت گرفت، با دسترسی صهیونیست‌ها به هوش مصنوعی ممکن شد. خوشبختانه، دسترسی به این فناوری برای دیگران نیز ممکن شده، ولی باید بدانیم که ما در استفاده از هوش مصنوعی حدود ۱۰ سال از کشورهای پیشرفته عقب هستیم.
در جایگاه کسی که تمام عمر خود را با فناوری گذرانده، روی منبر صحبت کرده و در مباحثات مفصلی شرکت داشته، بیان می‌کنم که لازم است اطلاعاتی در اختیار مردم قرار دهیم تا ابتدا مراکزی که کار با هوش مصنوعی را آغاز کرده‌اند، آنالیز شوند تا بدانیم چه کسانی، با چه هدفی و چگونه از این فناوری استفاده می‌کنند. اگر اکنون سؤالی کوچک از هوش مصنوعی بپرسیم، ظرف چند ثانیه همه اطلاعات را جزء به جزء از داده‌هایی که در ابرنگهدارنده‌های داده داریم، استفاده می‌کند تا پاسخی به ما بدهد.
برخی افراد دقت نمی‌کنند که هوش مصنوعی استفاده‌کننده‌ای غیرانسانی از اطلاعاتی است که از سراسر دنیا در دسترس دارد. در نهایت پاسخ‌ها را نیز جمع‌بندی می‌کند و نظر نهایی خودش را ارائه می‌دهد؛ یعنی نظر خودش را بیشتر از نظر واقعی انسانی که قبلاً پژوهش و اطلاعاتی در اینترنت بارگذاری کرده است، بیان می‌کند. اگر به او بگویم که شیعه هستم و سؤال قبلی را تکرار کنم، پاسخ قبلی را ارائه نمی‌دهد، بلکه پاسخی متفاوت بیان می‌کند. حال اگر بخواهیم به چنین فناوری‌ای تکیه کنیم، چه‌بسا نسل آینده از او بپرسد که می‌خواهم خدا را ببینم و دچار مشکلاتی می‌شویم.
از شما تقاضا دارم، با توجه به نقش اطلاع‌رسانی که در جامعه دارید، این چالش‌های پیش‌روی جامعه ایرانی را از هم‌اکنون مشاهده کنید، با کسانی که در این عرصه تخصص دارند، گفت‌وگو کنید و از آن‌ها بخواهید برای حل‌کردن چالش‌هایی که در آینده با آن‌ها روبه‌رو خواهیم شد، راهکارهایی ارائه دهند که چگونه می‌توان افسارگسیختگی هوش مصنوعی در ایران را کنترل کرد تا بتوان در فضایی خوب از آن بهره برد. شاید سایت ام‌الکتاب تا دو سال آینده کارایی امروز را نداشته باشد. بنابراین، مجموعه‌ای از متخصصان این عرصه باید گردهم جمع شوند و پاسخ‌های هوش مصنوعی را پاکسازی کنند تا هنگامی که خصلت مشکل‌آفرینی آن از میان رفت، استفاده از آن را در میان جامعه متداول کنیم.
انتهای پیام