به گزارش ایکنا، دومین میزگرد تخصصی با محوریت ترویج حفظ قرآن که با عنوان کلی «
از مطالبه تا تحقق؛ الزامات تربیت ۱۰ میلیون حافظ قرآن» با اجرای محمدمهدی بحرالعلوم دبیر
ستاد راهبری طرح ملی حفظ قرآن کریم با حضور دو تن از کارشناسان این حوزه
معتز آقایی و
حجتالاسلام محمدصادق حقشناس برگزار شد، در دو بخش قبلی خود به ترتیب به دو سوژه مهم پرداخت.
در بخش اول بحث حول تقدمی شکل گرفت که باید به کمیت در حفظ قائل بود یا اینکه کیفیت در این امر مقدم بر کمیت است؟ حال آنکه نظر غالب در این زمینه چنین بود که این دو را هیچگاه نباید مقابل یکدیگر قرار داد که اتفاقاً در کنار هم باید به هر دو بهای یکسان داده شود.
در بخش دوم، حجتالاسلام حقشناس با توجه به تجارب آموزشی و پژوهشی خود در زمینه حفظ قرآن به 14 دستاورد که فرد در جریان حفظ میتواند به آنها دست پیدا کند، پرداخت؛ دستاوردهایی که صرف نظر از محفوظات فرد در روند آن حتی اگر به یک میزان کیفی پایدار نماند، اما تحول شخصیت فردی و اجتماعی و رشد او را به دنبال دارد.
بیشتر بخوانید؛
در ادامه بخش سوم و پایانی این میزگرد از نظر میگذرد:
محمدمهدی بحرالعلوم: پرسش دیگر اینکه آیا فردی که پانزده سال پیش قرآن را حفظ کرده اما در حال حاضر محفوظات خود را فراموش کرده است، از نظر کارشناسی باید به او عنوان حافظ اطلاق کرد یا خیر؟ به هر حال در فرایند حفظ از آن چهارده مزیت بهرهمند شده و کسی هم منکر آن نیست. خیلی از این مزایا ممکن است از مسیرهای دیگر هم به دست بیاید و بحث اصلی ما کیفیت آن است که در هر شرایطی بتوان به فردی اطلاق حافظ بودن را داشت.
حجتالاسلام حقشناس: آن کیفیتی که به دنبال آن هستید به تعبیری منالأخص است یعنی یک نفر حافظ قرآن شده و مثلاً پنج سال از حفظش گذشته و در شرایط کنونی وقتی از او سؤال میکنیم باید دید که حاضرالذهن است و کف مورد قبول و عرف جامعه را داراست یا خیر؟ در جواب باید گفت کسی که مدرک حفط بگیرد به او حافظ میگویند و این امر یکبار اثبات شده است، این تنها درباره حفظ قرآن صدق نمیکند؛ در مورد سایر مدارک هم هست و مثلاً کسی که دیپلم ریاضی گرفته است؛ دارای این مدرک است ولو اینکه بعد از مدتی اگر همان برگه امتحانی را جلوی او بگذارند، قادر به دریافت نمره قبولی نباشد. اما چرا این فرد دیپلم ریاضی است؟ چون جامعه علمی ما درک این مسئله را دارد که وقتی یک نفر میآید و از دالان علمی عبور میکند، این جایگاه برای او مفروض است، حال آنکه هیچ وقت همان جامعه علمی نمیتواند تضمین کند که چیزهایی به عنوان محفوظات و دارایی علمی یک فرد، همواره ماندگار باشد، اما همینقدر توانسته این مرحله را پشت سر بگذارد، اتفاقات مبارکی برای او رقم خورده که از نظر ما کفایت میکند.
معتز آقایی: ثمرات حفظ قرآن بر کسی پوشیده نیست، اما باید دید که آیا این ثمرات تنها از راه حفظ قرآن اتفاق میافتد؟ مثلاً صاحب خانواده قرآنی شدن تنها از مسیر حفظ میسر است در حالی که ما بسیار خانوادههای قرآنی را داریم که شاید اصلاً با حفظ میانهای نداشته باشند.
چیزهایی که در قالب 14 اتفاق به عنوان دستاوردهای روند حفظ قرآن بیان شد، همگی ناظر بر کیفیت است و نشان از آن دارد که همواره کیفیت بر کمیت در جریان حفظ قرآن غالب بوده است. این درست است که اگر ما بر کمیت تمرکز کنیم در بازه زمانی، منتج به تعداد خاصی خروجی میشود و باید به این سمت و تحقق این امر نیز گرایش داشته باشیم، اما سیاستگذاری در زمینه حفظ قرآن هم به این سمت تمایل دارد که تعدادی حافظ تخصصی در چهار درجه و در سطوح مختلف داریم. اتفاقاً در مورد حفظ عمومی هم همین رویه دنبال میشود که برای آن هم درجات خاصی طراحی شده است و باز هم تأکید میکنم مواردی که در صحبتهای حجتالاسلام حقشناس در مورد 14 اتفاق کیفی روند حفظ قرآن بیان شد، بیشتر در حفظ تخصصی قرآن اتفاق میافتد. وقتی میگوییم فردی حافظ قرآن شود، این امر مترادف است با فردی که همواره مأنوس با قرآن باشد، لذا یک حافظ قرآن ولو با داشتن مدرک اما پس از پنج سال اگر محفوظات خود را فراموش کند، دیگر نمیتوان او را حافظ دانست.
بحرالعلوم: ما یک نگاه مدرکی و استخدامی داریم، نگاهی که در مورد اخذ مدرک کارشناسی هم لحاظ میشود و دارنده این مدرک به واسطه آن میتواند از مزایای استخدامی آن استفاده کند. کسی را در نظر بگیرید که بیست سال حافظ قرآن بوده و به این واسطه از مزایایی نیز برخوردار و از آن استفاده کرده است، اما طی این بیست سال برای ارتقای کیفی جایگاه خود و ثبت محفوظاتش هیچ گامی برنداشته و وقتی در شرایط کنونی از او در مورد آیات سؤال میشود، ذهنیتی درباره مختصات و آیات پیش و پس آن ندارد، یعنی دانش او بهروز نیست، ولو اینکه مدرک هم گرفته باشد در حالی که در شرایط کنونی مطلوبیت مورد نظر ماست. در نتیجه با شرایط فعلی ما او را به عنوان یک حافظ تأیید نمیکنیم، چرا که ایدهآل آن است که مستمر با قرآن مأنوس باشد و با تلاش خود برای ارتقای خود گام برداشته و انس او به واسطه این ارتباط مستمر، بیشتر و بیشتر میشود.
شخصاً در کلاسهای حفظ به دوستان میگویم که ما قرآن را حفظ نمیکنیم که دیگر آن را نخوانیم، حفظ میکنیم که بیشتر خوانده شود. حافظان قرآن بیشتر از هر قشر دیگری از جامعه میتوانند به این آموزه قرآن که میگوید در حد توان قرآن بخوانید، پایبند باشند؛ با این وجود باید دید که کف مورد قبول جامعه در زمینه حفظ چیست؟ چرا که حتی آنهایی که متخصص حفظ نیستند، وقتی متوجه میشوند، کسی حافظ قرآن است، در دو سه مورد از او انتظاراتی دارند که یکی از آنها، منش و اخلاق آنهاست (مثل راستگویی و امانتداری) و البته در مورد آنچه او از حفظ دارد نیز انتظار دارند، مثلاً وقتی همه میتوانند قرآن را از رو بخوانند؛ او باید این توانایی را داشته باشد که با بستن کتاب، حداقل دو خط از قرآن را از حفظ بخواند. فردی را در نظر بگیرید که خود را حافظ دیوان حافظ معرفی کند و وقتی از او با خواندن یک مصرع میخواهیم مصرع دوم را از حفظ بخواند، اظهار کند که چند سال پیش این بخش را از حفظ داشتم و در حال حاضر آن را فراموش کردهام! که این امر با ادعای او در تعارض است. حتی در مراتب بالاتر ممکن است، طیفی از جامعه بتوانند بخشی از قرآن را از حفظ بخوانند و لذا از حافظ قرآن دارای مدرک این توقع میرود که علاوه بر از حفظ خواندن، آیات مرتبط و متناظر با آنها را از سورههای دیگر خوانده و همچنین قدرت تحلیل و تفسیر داشته باشد.
حجتالاسلام حقشناس: تصور میکنم مجدد یک اشتباهی دارد صورت میگیرد و آن اینکه انگار ما با کیفیت مخالف هستیم و کیفیت برای ما اهمیت ندارد. اتفاقاً کیفیت مورد نظر است، اما وقتی شما به دنبال کمیت باشید، کمیت را در مقابل کیفیت قرار ندادهاید، بلکه دهها برابر به آن کیفیت میرسید. اما این یعنی چی؟ ما در حال حاضر در سطح مدارس تهران چه تعداد حافظ کل داریم؟ طبق آمار در میان یک میلیون و اندی دانشآموز تهرانی، هفتاد حافظ قرآن داریم و نه بیشتر. به جرئت میتوانم بگویم اکثر دانشآموزان فاقد توانایی در زمینه روخوانی قرآن هستند. حال اگر تعداد حافظان قرآن را در محیط آموزشی افزایش داده بودیم، یک اتفاق کیفی نیز در سطح آموزش و پرورش نیز اتفاق میافتاد و به شکلی ناخودآگاه افراد دارای توانایی برای روخوانی و روانخوانی قرآن نیز افزایش پیدا میکرد. یعنی اگر به ازای بیش از یک میلیون دانشآموز، 100 هزار حافظ قرآن تربیت کرده بودیم، اتفاقات کیفی در امر آموزش قرآن نیز رقم میخورد و این نسبت را نیز میتوان در دید کلان و به ازای 90 میلیون جمعیت ایران نیز در نظر گرفت. به طور خلاصه بخواهم بگویم از هیچ طریقی به غیر از حفظ قرآن نمیتوان مشکل روخوانی و روانخوانی قرآن را مرتفع کرد و اصلاً باید در این زمینه به سیره پیامبر اکرم (ص) رجوع کرد. ایشان نمیآمدند روخوانی و روانخوانی قرآن را یاد بدهند؛ جریان حفظ را راهاندازی کرده و باقی موارد به خودی خود محقق میشد.
ما به حفظ، مادر یادگیری علوم قرآنی اطلاق میکنیم، چرا که وقتی کسی روخوانی و روانخوانی یاد میگیرد، لزوماً تجوید یاد نمیگیرد، کسی که تجوید یاد میگیرد، لزوماً به دنبال درک مفاهیم نیست و هر کسی به دنبال یادگیری مفاهیم است، ترجیحش نغمات نیست، اما وقتی در فرایند حفظ قرار میگیرد؛ زمینه برای فراگیری همه این موارد فراهم میشود. اصلاً اگر خواسته باشیم برای همه این موارد کلاس بگذاریم و از قرآنآموزان بخواهیم برای هر کدام، یک ساعت و نیم یا دو ساعت وقت صرف کنند، ممکن است کسی استقبالی از این جریان نکند، اما وقتی میگوییم برای حفظ وقت بگذارند، رغبت بیشتری دارند و به بهانه حفظ میتوان همه این موارد را نیز به آنها یاد داد.
براساس آن روشی که تاکنون مبتنی بر طی کردن روند کیفی اتفاق افتاده، منجر به این شده است که پنج هزار نفری موفق به دریافت مدرک شوند، اما بسیاری محفوظات خود را فراموش کردند در حالی که اگر ما به موازات روند کیفی، روند کمی را نیز بها بخشیده بودیم، اکنون افراد بیشتری در اختیار داشتیم که در زمره حافظان باکیفیت قرآن قرار داشتند. بررسیهایی که انجام دادیم آن بوده است که تحقق 10 میلیون حافظ قرآن نیازمند صرف 25 سال وقت و استفاده از امکاناتی در حد امکانات آموزشی است که مثلاً دانشگاه آزاد اسلامی دارد که با استفاده از آنها آمار کمی حافظان قرآن را ارتقا بخشید تا در نهایت، حافظانی در حد استاد معتز آقایی، آن هم به تعداد صدها برابر آمار کنونی داشته باشیم.
استانداردی که در سازمان دارالقرآن الکریم در زمینه حفظ قرآن ایجاد کردهاید، فاقد استاندارد علمی است. تصور نمیکنم در عرصه علمی امری خطیرتر از پزشکی داشته باشیم، چرا که دانشجویان رشتههای پزشکی پس از فارغالتحصیلی با جان انسانها به عنوان عزیزترین و پراهمیتترین مقوله انسانی در ارتباطند با این وجود حدنصاب نمراتی که دانشکدههای پزشکی برای دانشجویان به منظور قبولی و اصطلاحاً پاس کردن واحدهای درسی در نظر میگیرند، بسیار سهلالوصولتر از حدنصاب نمره قبولی است که شما در آزمونهای حفظ قرآن در نظر گرفتهاید. عاملی که موجب سرخوردگی و بیانگیزگی حافظ قرآن میشود چرا که در صورت عدم احراز حد نصاب نمرات، از همه مزایا و امتیازاتی که آنها را به ادامه جریان و روند حفظ و ارتقای سطح خود مشتاق کند، محروم خواهند شد. در مورد آزمون عمومی که اصلاً نباید حرف زد، چرا که هیچ کدام از مزایای آزمون تخصصی در آن برای حفاظ در نظر گرفته نشده است.
بحرالعلوم: قیاسی میان آزمونهای پزشکی با آزمونهای حفظ صورت گرفت که چندان تشابهی به هم ندارند چرا که پیش از آزمونهای جامع و تخصصی که در علوم پزشکی از دانشجویان این رشتههای گرفته میشود، آنها با یک کنکور ورودی به دانشگاه نیز مواجهند که عبور از آن به عنوان یک فیلتر، کار هر کسی نیست و تازه با عبور از کنکور وارد دانشگاه دوره پزشکی عمومی شده و هفت سال در آن درس میخوانند تا با اخذ آزمونهایی جامع و کاملاً تخصصی موفق به دریافت تخصص در رشته خود شوند و اینگونه نیست که تنها با اخذ آزمونهایی که به قول شما حد نصاب نمره در آنها پایین است، مجاز به طبابت بوده و مهمترین مسئله یعنی جان و سلامتی مردم به آنها سپرده شود.
در ثانی من شاخص دیگری وارد کردهام و پرسیدم که عرف در مورد اطلاق عنوان حافظ به یک نفر در جامعه چیست؟ کف انتظارات طبقات مختلف جامعه از یک حافظ قرآن چیست؟
حجتالاسلام حقشناس: عرف وقتی معتبر میشود که شما سنت پیامبر اکرم (ص) را نداشته باشید. سنت پیامبر به دنبال کثرت بود و لذا وقتی فردی قصد مسلمان شدن داشت؛ پیامبر در همان وهله اول نمیگفت که باید قرآن و نماز بخواند؛ صرف گفتن شهادتین کافی بود و تمام اهداف اسلام با جاری شدن همین چند واژه بر آن تازه مسلمان بار میشد. شما هم باید در وادی حفظ سختگیری را کناری بگذارید و به جای قوانین دست و پاگیر و حد نصاب بالا شرایطی را به وجود آورید که شخص به راحتی وارد این جریان شده و متناسب با پیشرفت به او رتبه بالاتر داده شود همچون رشتههای ورزشی که رتبهبندی در آنها به تدریج و با پیشرفت و بسته به میزان آمادگی ورزشکار اتفاق میافتد.
معتز آقایی: پس حفظ عمومی چه میشود؟ این جریان که همین کار را میکند و طیف گستردهای از علاقهمندان را جذب این چرخه میکند.
حجتالاسلام حقشناس: حفظ عمومی بعداً آمد و به نظرم کار اشتباهی است. همان درجه سوم در آزمون اعطای مدرک تخصصی باید جای حفظ عمومی قرار گیرد تا حافظان از حداقل مزایا که یک فرد پا به این وادی میگذارد، بهرهمند شود و پس از ورود در درجه دوم و درجه اول میتوان قوانین و مقررات سختتری را اعمال کرد که این امر به ایجاد انگیزه برای فرد به منظور طی این مراتب خواهد انجامید. نیازی نیست فرد با دارا بودن درجه سوم حفظ همچون یک نخبه قرآنی به موارد دیگر هم تسلط داشته باشد، همچون دنیای پزشکی که توقعی که از یک جراح میرود از یک پزشک عمومی نمیتوان داشت و از یک پرستار هم نمیتوان انتظار داشت دانش پزشکی همطراز با یک پزشک عمومی داشته باشد.
ما در این مسئله و در اعطای مدرک آنقدر سختگیر شدهایم که موجب کاهش انگیزه و رغبت در فرد برای پای گذاشتن در این وادی میشود، حال آنکه ممکن است فرد با دارا بودن همین میزان دانش قرآنی در کشورهای خارجی حائز شرایط برای احراز مدرک قرآنی شود که اتفاقاً موردی در کشور هندوستان داشتیم. البته چیزی که موجب شد مجلس شورای اسلامی نسبت به اعطای مدرک معادل دانشگاهی به حافظان قرآن موافقت کند آن بود که سال 75 کشور انگلستان که دشمن اسلام و به ویژه جامعه شیعی است به یک نوجوان مدرک دکترای علوم قرآنی اعطا کرد و همین امر منجر شد که ما به فکر اعطای مدرک و برخورداری از برخی تسهیلات و امتیازات برای حافظان قرآن در کشور اسلامی خود باشیم. قرار بود این جریان موجی در این زمینه ایجاد کند که البته پس از گذشت 30 سال همچنان این موج ایجاد نشده است.
بحرالعلوم: این موضوع دارای ابعاد مختلفی است، ضمن آنکه وزارت علوم به اعطای مدرک تحصیلی به حافظان قرآن نیز ورود کرده است و در شورای ارزیابی حافظان قرآن کریم نیز در زمینه اعطای تسهیلات بحثهایی مطرح شده است. علاوه بر اینها باید به این نکته اشاره کنم که مسیرهای گوناگونی به غیر از شرکت در آزمون برای شناسایی حافظان در ستاد راهبری حفظ قرآن کشور ترسیم شده است.
آقایی: در آخر این بحث مجدد تأکید میکنم که هم به کمیت و هم کیفیت در امر حفظ قرآن توجه داشت و کیفیت را پررنگتر دید تا امر حفظ به عنوان یک موضوع پیش پا افتاده تلقی نشود. سیره نبوی هم به این امر صحه میگذارد و اینکه در نظام اقراء که خود ایشان سالی دو بار آن را ترتیب داده و عدهای را مقابله میکردند همه اینها دلالت بر کیفیت دارد و البته این امر نافی در نظر گرفتن تسهیلات و امتیازاتی برای حافظان نیست که باید مورد بررسی قرار گیرد.
حجتالاسلام حقشناس: در پایان قصد ندارم از این کلمه استفاده کنم، اما باید بگویم که در حق عدهای که عزم خود را برای ورود به وادی حفظ قرآن جزم کردهاند، فاجعهای در حال رخ دادن است. با توجه به سابقه بیش از سیسالهای که در زمینه آموزش دارم روی صحبتم تنها با دانشآموزان است که با وجود تشویق و تبلیغی که از تلویزیون و آموزش و پرورش صورت میگیرد، اما آنها را با پسگردنی از این وادی میرانیم! طی این سالها با اتخاذ چنین رویهای نهتنها نتوانستیم از میان 16 میلیون دانشآموز مشغول به تحصیل تنها 160 هزار نفر از آنها را به سمت حفظ قرآن ترغیب کنیم، بلکه آنها را از خانه قرآن نیز راندیم. من با توجه به ارتباطاتی که با آنها و خانوادههایشان دارم یا نزدیک به هزار نفر از اعضای خانواده آنها صحبت کردم؛ آنهایی که با داشتن اهدافی ارزشمند به سراغ حفظ قرآن آمده بودند، اما به سبب آنچه من نام آن را پسگردنی گذاشتم، دیگر سراغی نمیگیرند. حال فرض کنید اگر شخص خود پیامبر(ص) از یکی از آنها میخواست که سوره یاسین را از حفظ بخواند، اینگونه نبود که با امتیازاتی که شما در آزمون حفظ آن را منظور کردهاید با آن فرد برخورد داشته باشند که موجب رانده شدن فرد از وادی قرآن شوند. کافی است یک پژوهشی در مورد کسانی که در آزمون سازمان دارالقرآن الکریم دادهاند، داشته باشید تا به این موضوع پی ببرید.
بحرالعلوم: بله. تا همینجا با توجه به اظهارنظرهای متعدد و تعارضی که در دیدگاهها نسبت به روند حفظ قرآن کریم وجود دارد به نظر میرسد که این مباحث را میتوان دامنهدار دنبال کرد. در اینجا با توجه به کمبود وقت به همین میزان بسنده میکنیم.
انتهای پیام