عقل، معلم اول بشر و شاگرد نبوت است

به گزارش ایکنا از خوزستان، آیت‌الله غلامرضا فیاضی، رئیس مجمع عالی حکمت و جامعه مدرسین حوزه‌های علمیه روز گذشته 23 آبان در نشست علمی «جایگاه علوم عقلی در تفسیر قرآن کریم و فهم روایات معصومین (ع)» گفت: معلمِ اول بشر، عقل است. خدای متعال وقتی انسان را آفرید، کسی را آفرید که از نظر توانایی، کسی بالاتر از او آفریده نشده است. انسان موجودی است که اگر از امکانات و نعمت‌هایی که خداوند به او ارزانی کرده استفاده کند و قدردان این نعمت‌ها باشد، در جایگاهی قرار می‌گیرد که فرشتگان باید در مقابل او به سجده بیافتند.

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَٰئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ» (بینه، 7) کسانی که ایمان آورده‌اند و همه کارهای خوب که در وسع‌شان هست انجام می‌دهند، بهترین مخلوقاتند. کار خوب چیست؟ « وَ ما أُمِرُوا إِلّا لِیَعْبُدُوا اللهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ » (بینه، 5) هر کاری می‌خواهند انجام دهند تنها به این خاطر انجام می‌دهند که این کار مایه خشنودی خدا است. کسانی که این طور هستند و همه کارهایشان فقط با خدا تنظیم می‌شود «خیر البریه» هستند.

در باب جایگاه عقل در فهم قرآن و سنت، بدانیم حجت عقل، ذاتی است. عقل حجت خود را از جایی نمی‌گیرد: «آفتاب آمد دلیل آفتاب»امام موسی کاظم(ع) فرمودند: «إِنَّ لِلَّهِ عَلَى اَلنَّاسِ حُجَّتَيْنِ حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً، فَأَمَّا اَلظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ اَلْأَنْبِيَاءُ وَ اَلْأَئِمَّةُ عَلَيْهِمُ اَلسَّلاَمُ ، وَ أَمَّا اَلْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ» خداوند را بر مردمان دو حجت است: حجتى بيرونى و حجتى درونى. حجت بيرونى همان فرستادگان و پيامبران و امامان عليهم السلام هستند و حجت درونی، عقل‌ها هستند. منتها عقل، اولین معلم بشر است. عقل است که می‌گوید این عالم، خدا دارد. در قرآن شریف، 345 استفهام انکاری وجود دارد؛ آیاتی مانند: «أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» (ابراهیم، 10) هر کدام از این استفهام‌های انکاری یک دلیل مستقل بر حجیت عقل است. چرا؟ برای اینکه خدا به بشر می‌گوید عقلت را دریاب.

عقل آن چیزی است که باعث می‌شود اگر کسی از آن استفاده کند درجایگاهی قرار گیرد که ملک باید در مقابل او تعظیم کند. تعظیم ملک، یعنی بفهمد خداوند موجودی آفریده که از او بالاتر است. 

 علاوه بر این استفهام‌های انکاری که خود دلیلی مستقل هستند، 81 آیه در قرآن حجیت عقل را نشان می‌دهند: از جمله آیه: «رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ» معنی ساده این آیه این است: ما پیامبرانی فرستادیم که کارشان انذار و تبشیر است تا انسان‌ها منِ خدا را محکوم نکنند. پس اگر خداوند پیامبران را نمی‌فرستاد، انسان‌ها خدا را با عقل خود محکوم می‌کردند. پس قرآن، خود می‌فرماید عقل حجت است.

خداوند در آیه 44 سوره نحل فرمود: «وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ» (و قرآن را [هم] به سوی تو نازل کردیم به خاطر اینکه برای مردم آنچه را که برای [هدایتشان] به سویشان نازل شده بیان کنی و برای اینکه بیندیشند.) در آیه دیگری هم فرمود: «وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ» (نحل، 89) ما قرآنی فرستادیم که تبیان همه چیز است؛ علامه طباطبایی می‌فرمایند منظور از همه چیز همه آنچه به سعادت و هدایت بشر مربوط است. به نظر می‌رسد دلالت روایات بیش از این است. قرآن کتاب علم خدا است، لذا همه علوم در قرآن هست منتها قرآن ظاهر و باطن دارد.

عبارت «لعلهم یتفکرون» یعنی ما قرآنی که در آن علم هر چیزی است فرستادیم که پیغمبر(ص) تبیین کنند اما راه دیگر هم هست: خودشان فکر کنند. این راه بی‌نهایت، بسته نیست. می‌توانی در آن قدم بردداشت، گرچه آنچه از رسول خدا(ص) و معصومین(ع) می‌شود درباره قرآن فهمید، قابل مقایسه با دیگران نیست: «لا یقاسُ بآلِ محَمَّدٍ(صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ الِهِ) مِنْ هذِهِ الاُْمَّةِ اَحَدٌ.»

پس عقل اولین معلم بشر است، عقل است که می‌گوید خدا وجود دارد. عقل است که می‌گوید کار جهان، بازی نیست، پس مرا برای هدفی آفریده است. عقل است که می‌گوید خدا با خوب وبد یک طور رفتار نمی‌کند. این عقلی که مبدأ و معاد را اثبات می‌کند و ضرورت نبوت را می‌فهمد، می‌داند که خیلی چیزها را هم نمی‌داند. این استدلال ابن سینا است. پس باید خداوند کسی را بفرستند تا آنچه توانایی فهمش را ندارم به من بیاموزد: « وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ» (بقره، 151) البته خدوند متعال بر اساس فضلش، وقتی پیامبر را می‌فرستد، علاوه بر اینکه، آنچه بشر نمی‌تواند با عقل خود به آن برسد، به او می‌آموزد، «مذکِّر» هم هست، یعنی آنچه بشر می‌فهمد ولی زیرپا گذاشته بود، هم به او یادآوری می‌کند.

خداوی متعال قرآن را فرستاده که همه علوم در آن هست، البته این همه علوم را پیغمبر(ص) و ائمه(ع) می‌دانند و همه علوم هم از این راه به ما می‌رسد. عقل با اینکه اولین معلم بشر است اما معلم کلاس اول است و خود می‌فهمد که بعدا باید در خدمت پیامبر(ص) و امام شاگردی کند. هر چه عقل انسان بیشتر است دلبستگی او به پیامبر و امام نیز بیشتر است.

پس جایگاه عقل در فهم قرآن و روایات این است که انسان با عقل چیزهایی از قرآن می‌فهمد که بدون عقل نمی‌شود فهمید. عقل باعث می‌شود که انسان به ظاهر قرآن اکتفا نکند. ظاهر قرآن نسبت به آن علم بی نهایت هیچ نیست، آن علم بی‌نهایتی که در قرآن هست: «تبیانا لکل شیء» است. پس اگر علم قرآن منحصر به ظاهر آن نیست، تفسیر قرآن هم فقط بیان ظاهر آن نیست؛ تفسیر قرآن یعنی بیان مقصود خدا از این آیات. سرّ اینکه برخی از فلاسفه اظهار تأسف کرده‌اند که چرا زمان بیشتری را برای قرآن نگذاشتند این است که به وسیله عقل از قرآن چیزهایی می‌فهمیدند که از ظاهر قرآن قابل استفاده نیست.

اینکه من نمی‌دانم حق ندارم حرف بزنم، اما راه آن باز است و دلیل آن عبارت «وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ» در آیه 44 سوره نحل است.