سرعت تغییر آموزش اخلاق پزشکی از تغییر نسل‌ها عقب مانده است

به گزارش ایکنا، با ارزش‌ترین دارایی یک انسان نه مال و اندوخته که جان اوست؛ جانی که وابسته به سلامتی جسم و روح است و وقتی ابتلا به بیماری این جسم را می‌آزارد، بیمار مستأصل و درمانده به امید درمان به پزشک پناه می‌برد؛ حال اگر این پزشک برای درمان جسم بیمار، روح او را آزرده کند یا او را در تنگنای مالی قرار دهد، آن زمان است که بیمار ضربه‌ای حتی سخت‌تر از بیماری را تجربه خواهد کرد.

برای جلوگیری از بروز چنین شرایطی در طول تاریخ تمدن باشکوه ایران، اخلاق در کنار پزشکی از سوی اطباء مطرح و به پزشکان جوان آموزش داده می‌شده است و همین آموزه‌هاست که از پزشکان ایرانی، انسان‌هایی دلسوز و پرتلاش ساخته که کارنامه‌ای درخشان در طول تمام بحران‌ها و سختی‌ها کسب کرده‌اند اما مسئله اخلاق پزشکی با رشد علم پزشکی ابعاد مختلف دیگری به خود می‌بیند، از سوی دیگر بروز برخی رفتارهای غیراخلاقی موجب شده این کارنامه درخشان در برخی حوزه‌ها کم فروغ‌تر جلوه کند. بر همین اساس ایکنا طی سلسله گفت‌وگوهایی به بررسی ابعاد مختلف اخلاق پزشکی می‌پردازد.

سید علی انجو، عضو هیئت علمی و مدیر گروه اخلاق پزشکی دانشکده پزشکی دانشگاه شاهد و دبیر کمیته ملی اخلاق بالینی شورای عالی اخلاق پزشکی وزارت بهداشت در گفت‌وگو با ایکنا به سؤالات مطرح شده در زمینه اخلاق پزشکی پاسخ داد که در ادامه با هم می‌خوانیم.

ایکنا ـ مهم‌ترین معضل، چالش یا نیاز اخلاق پزشکی به ویژه در حوزه بالینی امروز ایران چیست؟

این مسئله می‌تواند یک موضوع پژوهشی باشد و می‌توان اینکه مردم در حال حاضر چه چیزی را مهم‌ترین معضل اخلاق پزشکی می‌دانند، بررسی کرد اما اگر از من، به‌عنوان دانش‌آموخته این رشته و کسی که چندین سال است در زمینه اخلاق بالینی و اخلاق پزشکی کار، مطالعه، تفکر و تدریس کرده‌ام، بپرسید، می‌توانم فهرستی از مشکلات را بیان کنم؛ از جمله نامتناسب بودن مسئله مالی با درمان.

اگر بیماران و مردم کشور ما تحت پوشش بیمه، اعم از بیمه پایه و بیمه تکمیلی، هستند، دیگر نباید شرایط به‌گونه‌ای باشد که مجدداً مجبور شوند مبالغ اضافه‌ای پرداخت کنند. در واقع، نباید برای اقدامات تشخیصی، اقدامات درمانی، دارو و تجهیزات پزشکی، هم رقم رسمی و هم رقم غیررسمی وجود داشته باشد و در کنار بازار رسمی، بازار غیررسمی نیز شکل گیرد. نباید عده‌ای برای عمل جراحی زیرمیزی دریافت کنند و پس از آن، فرهنگی وجود داشته باشد که بعضی تصور کنند پزشکی که متعهدتر است و اخلاقی‌تر رفتار می‌کند و زیرمیزی دریافت نمی‌کند، سواد کمتری دارد، در حالی که عملاً و واقعاً چنین نیست.

می‌بینیم فردی وجود دارد که از نظر جایگاه علمی در مقام شاگرد نسبت به فرد دیگری قرار دارد، اما چون مکانیسم‌های جذب مشتری یا بازاریابی و این موارد را اجرا می‌کند و اعتقادی به این ندارد که مردم فقیر به همان اندازه شایسته دریافت درمان و سلامت هستند که مردمان ثروتمند، ممکن است در نگرش بعضی افراد باسوادتر به نظر برسد؛ در حالی که جایگاه علمی او نسبت به آن فرد پایین‌تر است و رفتار او نیز اخلاقی نیست.

یک پدیده، مانند پدیده دریافت زیرمیزی برای یک عمل جراحی ترکیبی از مسائل ساختاری، سیاست‌ها و پالیسی‌هاست؛ زیرا سیاست فراتر از قانون است. ممکن است در جایی قانونی داشته باشیم، اما سیاستی که اجرا می‌شود، چه سیاست نوشته‌شده و چه سیاست نانوشته، چیز دیگری باشد. بنابراین، این مسئله ترکیبی از سیاست‌ها، قوانین، بسترها، ساختارها و فرهنگ مردم است.

دوستی دارم که فوق‌تخصص بیماری‌های قلب و عروق کودکان و عضو هیئت علمی یکی از دانشگاه‌های برتر کشور است و از آنجایی که اهل یکی از استان‌های مرزی کشور است، به استان خودش رفت تا در آنجا خدمت کند. او برای من تعریف می‌کرد که شنیده‌ام بعضی از بیماران می‌گویند: «اگر این فرد چیزی بلد بود، او را به این شهر نمی‌فرستادند». متأسفانه چنین نگاهی بسیار ریشه‌دار شده است. یعنی بعضی افراد دوست دارند خارج از قاعده پول پرداخت کنند و گمان می‌کنند اگر این کار را انجام دهند، کیفیت بهتری دریافت می‌کنند. البته ممکن است در برخی موارد پرداخت پول بیشتر به معنای دریافت خدمات بهتر باشد اما پزشکان بسیار خوبی هم داریم که حاضر نیستند خارج از قاعده و قانون پول اضافی دریافت کنند و این پزشکان وقتی با چنین نگاه و برداشتی از سوی بیماران مواجه می‌شوند، ناامید می‌شوند و این یکی از معضلاتی است که ما در این حوزه داریم.

از دیگر معضلات و مشکلات مرتبط با اخلاق پزشکی موضوعاتی مثل منطقی بودن تعرفه، به‌روز بودن آن، نحوه پرداخت، زمان پرداخت و ... از یک سو و از سوی دیگر، انصاف و وجدان افراد، تبلیغات و بازاریابی و اساساً این موضوع که آیا طبابت موضوع بازار است و آیا بیمار مشتری است و ... مطرح می‌شود.

در بازار مسائل مربوط به مشتری‌مداری و این موارد وجود دارد، اما ما معتقدیم استفاده از این مفهوم و توجه به مشتری‌مداری در موضوعات درمانی و در مراکز درمانی، خود نوعی توهین به بیمار است؛ زیرا بیمار فردی نیازمند است و ما از نظر اخلاقی ملزم هستیم به او کمک کنیم. دانشی که خدا به ما داده و برای کسب آن تلاش کرده‌ایم، در عین حال لطف خدا بوده است که من پزشک شده‌ام. اگر نگاه خداوند نبود، ممکن بود نتوانم موفقیت‌هایی را که کسب کرده‌ام، به دست آورم. اگر این نگاه متفاوت وجود داشته باشد، در واقع باعث می‌شود افراد به شکل دیگری به این موضوع نگاه کنند.

به همین دلیل، مشکلات اخلاق بالینی بسیار پیچیده است و در آن فرهنگ مردم، فرهنگ درمانگران و تیم درمانی، ساختارهای قانونی، نهادهای سازمانی و فرایندها، بودجه و اقتصاد نقش دارد؛ همچنین مسائلی از قبیل مسائل مربوط به تعارض منافع و مسئله‌های مالی ناپیدایی که بین افراد، نهادها و گروه‌ها وجود دارد، از جمله مسائلی هستند که در اخلاق بالینی مطرح‌اند.

علاوه بر این، موضوعات دیگری نیز وجود دارد که اندکی بیشتر به علوم انسانی و حقوق نزدیک می‌شوند؛ مانند مسائل مرتبط با سقط جنین، مسائل مرتبط با اهدای تخمک و اسپرم و مادر جایگزین. البته با عبارت «رحم اجاره‌ای» موافق نیستیم. عنوان «رحم اجاره‌ای» در واقع بی‌حرمتی به آن مادر است؛ زیرا با این تعبیر، انسان را به رحم او تقلیل داده‌ایم. علاوه بر این، اساساً فرایند اجاره درباره بدن انسان مصداق ندارد. به همین دلیل، به جای «رحم اجاره‌ای» باید از عبارت «مادر جایگزین» استفاده شود.

در این موضوعات نیز مباحث فلسفی، فقهی و حقوقی وجود دارد که اینها نیز بخشی از اخلاق پزشکی است.

ایکنا ـ آیا نظام آموزش پزشکی ما این نگاه متعالی را که پزشکی یک لطف و نعمت الهی است که می‌توانیم با آن جان انسان‌ها را نجات دهیم، به نسل جدید پزشکان منتقل می‌کند؟

نظام آموزش پزشکی ما درباره موضوعات اخلاقی فعالیت دارد، اما از نظر من این فعالیت اثرگذار، نتیجه‌بخش و رضایت‌بخش نیست. اقدامات زیادی در کشور در حوزه اخلاق پزشکی صورت گرفته است اما برای اثرگذاری بیشتر و نتیجه‌بخش بودن بیشتر این اقدامات باید راهبرد «تغییر آرام» را در پیش بگیریم. تغییرات، به‌خصوصی تغییراتی که پایه فرهنگی داشته و در فرهنگ انسان ریشه دوانده باشند، با بخشنامه و یک‌شبه قابل اعمال نیست. باید آن‌قدر آموزش دهیم و این آموزش را ادامه دهیم تا به‌تدریج نگرش‌ها و فرهنگ‌ها تغییر کنند و این تغییر بتواند خود را در عملکرد نیز نشان دهد.

دانشجویان فعلی ما، که نسل جدید و دارای مختصات و مشخصات نسل جدید هستند، از زمانی که چشم باز کرده‌اند در فضای مجازی بوده‌اند. یعنی هیچ‌گاه دنیای بدون تلفن همراه و اینترنت در ذهن آنها نمی‌گنجد. این وضعیت مانند زمان ما نیست؛ اکنون ما شبانه‌روز در فضای مجازی هستیم، ولی می‌توانیم تصور کنیم که فضای مجازی وجود نداشته باشد؛ اما آنها شهروند فضای مجازی هستند.

آموزش اخلاق به این افراد، در مقایسه با ۵۰ سال پیش، به‌طور حتم هم از لحاظ ماهیت و محتوا و هم از لحاظ ساختار تغییراتی کرده است. با همه این تغییرات، وزارت بهداشت و دانشکده‌های پزشکی در حال تلاش هستند و این آموزش را ارائه می‌دهند. درس اخلاق پزشکی و درسی با عنوان آداب پزشکی نیز وجود دارد. این دروس قبلاً در دوره آموزشی دانشکده پزشکی وجود نداشت. در مقطعی این درس‌ها ایجاد شدند اما افرادی که این درس‌ها را تدریس می‌کردند، متخصص نبودند. سپس نیاز به این موضوع احساس شد و دانشجوی دکتری تخصصی در رشته اخلاق پزشکی پذیرفته شد و اکنون، از حدود سال ۱۳۸۷ تاکنون، دانشجویان دکتری تخصصی اخلاق تربیت می‌شوند که در دانشکده‌های پزشکی کشور جذب می‌شوند، عضو هیئت علمی می‌شوند و این آموزش‌ها را ارائه می‌دهند.

در نتیجه، نسبت به گذشته تلاش بیشتری انجام شده، آموزش‌های بیشتری ارائه شده و آشنایی و آموزش افراد فارغ‌التحصیل نیز بسیار بیشتر از افرادی است که در سال‌های قبل فارغ‌التحصیل شده‌اند.

ایکنا ـ آیا این دروس کافیست یا دانشجویان باید در بیمارستان‌ها اخلاق عملی رفتار با بیمار را از اساتید خود بیاموزند؟ 

یک آموزش رسمی و یک آموزش غیررسمی داریم. یعنی دانشجوی پزشکی در بیمارستان یک چیز را در کتاب‌ها و کلاس‌ها یاد می‌گیرد و چیز دیگری را نیز از رفتار استاد خود، به‌عنوان الگو یا مدل می‌آموزد.

وقتی در بیمارستان‌ها افرادی داریم که خودشان به هر دلیلی رفتارهای اخلاقی ندارند، از جمله به دلیل چالش‌های اقتصادی موجود در کشور، مشکلات ساختاری و اینکه بیمه‌ها همیشه به بیمارستان‌ها بدهکارند و همواره از تورم عقب هستند و زمانی که پول پرداخت می‌شود، حق‌ و حقوق افراد به‌درستی پرداخت نمی‌شود و بار درمان بر دوش آموزش سنگینی می‌کند و ... ، دانشجویان این پزشکان نیز متأسفانه با رفتارهای غیراخلاقی آشنا و مواجه می‌شوند.

یکی از مسائل غیراخلاقی که در بیمارستان‌ها وجود دارد این است که به جای اینکه متخصص جراح استخدام کنیم تا کار بیمارستان دولتی را انجام دهد، به این بهانه که رزیدنت جراحی در حال آموزش و یادگیری است، مسئولیت‌های زیادی به رزیدنت واگذار و آنها را تحت فشار قرار می‌دهیم. این فضاها، یعنی دیدن استادی که تخلف دارد و دیدن رزیدنتی که تحت فشار است، رفتارهای غیراخلاقی را عملاً به دانشجویان یاد می‌دهد.

در قرآن کریم داستان حضرت شعیب مطرح شده است که به قوم خود می‌فرماید: «وَيَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ»(آیه 85 سوره هود)، یعنی اشیای افراد را بی‌ارزش نکنید. اگر من می‌خواهم چیزی از شما خریداری کنم، نباید جنس شما را کم‌ارزش‌گذاری کنم و اگر کاری را سفارش دادم و کسی آن را برای من انجام داده، نباید زحمت او را بی‌ارزش کنم و از کار کسی که برای من کار می‌کند، بدزدم.

اما متأسفانه، به‌خصوص در نظام رزیدنتی، با این مسئله مواجه هستیم که یک رزیدنت در بیمارستان در حال انجام کار است و چون مدرکش در اختیار ماست و می‌توانیم به دلیل مدرک او را تحت فشار قرار دهیم و به او آسیب برسانیم، از او کار می‌کشیم و پول او را نیز پرداخت نمی‌کنیم.

نام این کار را هم صرفه‌جویی، زرنگی یا مثلاً بهره‌وری و ... می‌گذاریم اما این کار در درازمدت منجر به این می‌شود که فردی که چهار سال رزیدنت بیمارستان ما بوده است و اکنون که فارغ‌التحصیل شده، بگوید: «من دینم را ادا کردم؛ از این به بعد هر کاری انجام دهم، حق دارم» و کسی هم زورش به او نمی‌رسد.

همین روند موجب شده علی‌رغم تلاش‌هایی که در زمینه توسعه اخلاق و آموزش اخلاق پزشکی انجام می‌دهیم، نتیجه چیزی نباشد که انتظار داریم، چراکه برخلاف آموزش‌ها، در عمل بی‌اخلاقی‌ها را به دانشجویان نشان می‌دهیم. نمی‌توانیم با یک دانشجوی پزشکی و رزیدنت به شکل غیراخلاقی رفتار کنیم و سپس انتظار داشته باشیم که او پس از اتمام تحصیلاتش، اخلاق‌مدار رفتار کند و متأسفانه سیستم در حال انجام بی‌اخلاقی‌هایی در حق پزشکان است که عملاً روند تحقق آموزش‌های اخلاق پزشکی را دچار اختلال کرده است.

البته، علی‌رغم همه این بی‌اخلاقی‌هایی که ما داریم و فشارهایی که به پزشکان وارد می‌شود، حداقل جنگ و کرونا نشان داد که همچنان بسیاری از پزشکان ما حقیقتاً اخلاق مدار هستند. در شرایط بحرانی مشخص می‌شود که افراد کیمیای وجودشان هنوز هست، آن گوهر وجودشان همچنان وجود و درخشش دارد. ممکن است غبار روی آن نشسته باشد و دیده نشود، ولی وقتی طوفان حوادث می‌آید و باد می‌وزد، این غبارها را می‌برد و جوهر وجودی فرد خودش را نشان می‌دهد.

حدود ۱۰ سال است که عضو هیئت علمی هستم و در نقاط مختلف کشور کار کرده‌ و شاهد هستم که پزشکان جوان زیادی تعهد، اخلاق و احساس درونی واقعاً عالی‌ دارند و حسی که نسبت به بیمار دارند، همدلی و شفقت است.

اما افرادی هم هستند که به هیچ وجه این مسائل را قبول ندارند و می‌گویند: «برای پول آمده‌ام، برای عنوانش آمده‌ام و پزشکی هم یک کسب‌وکار است». این افراد بیمارستان را یک نهاد مالی می‌دانند و مطرح می‌کنند وقتی ممیز مالیاتی به سراغ ما می‌آید، برای او تفاوتی ندارد که ما طلافروش هستیم یا بیمارستان، در نتیجه برای ما نیز تفاوتی ندارد و بیمار از نظر ما یک مشتری است و اگر کسی پول نداشته باشد، مثلاً او را پذیرش نمی‌کنیم؛ البته منظورم در موارد غیراورژانسی است و در موارد اورژانسی همه موظف هستند بیمار را پذیرش کنند.

به همین دلیل، سطوح آموزش اخلاق پزشکی نیز سطوح متفاوت است. بعضی‌ها به اخلاق پزشکی، نگاه عرفانی ـ اسلامی دارند؛ یعنی همان نگاهی که این تخصص پزشکی امانتی در دست من است، لطف خدا و نعمت خدا به من بوده است و باید شاکر نعمت خدا باشم و شکر نعمت این است که به قول سعدی: «چون خداوندت بزرگی داد و حکم/ خرده از خردان مسکین درگذر/ چون زبردستیت بخشید آسمان/ زیردستان را همیشه نیک دار».

یا «شکرانه بازوی توانا، گرفتن دست ناتوان است» پس اکنون که خداوند توانایی طبابت کردن به من داده‌ است، این توانایی شکرانه دارد و شکرانه آن دستگیری از ناتوانان است.

این نگاه، رابطه من و خداوند و نگاه عرفانی است. در این نگاه، بیمار فرستاده خداست؛ زیرا ما حدیث داریم که وقتی کسی نیازی دارد و به شما مراجعه می‌کند، در واقع او را رسول خدا ببینید که خدا او را فرستاده است تا نیازی که باید برای او برطرف شود، از سوی خداوند، توسط شما برطرف شود.

ما استادی داشتیم که می‌گفت بیمار دل‌شکسته است؛ او قبلاً فعالیت ۲۴ ساعته داشته، مادر یک خانه بوده، پدر بوده، مدیر شرکت بوده، معلم یک مدرسه بوده و ... این آدم پرتوان و پرانرژی اکنون بیمار شده، روی تخت افتاده و بیمار شماست. این آدم دل‌شکسته است و خداوند در قلب‌های شکسته است. ایشان می‌گفتند: «خیلی مراقب باشید که مریضتان دلش نگیرد از شما».

چنین نگاهی در اخلاق پزشکی داریم و نگاه‌های دیگری نیز وجود دارد و فردی ممکن است بگوید: «من اصلاً این حرف‌ها را قبول ندارم؛ خدا چیست یا اسلام چیست؟» یا همان نگاه کاملاً اقتصادی و بازاری دارد. به همین دلیل، ما طیف متنوعی از دانشجویان پزشکی در دانشکده پزشکی داریم و آموزش دادن به مخاطبان متفاوت نیز در دروس مرتبط با نحوه آموزش، مسئله‌ای مهم است.

اگر مخاطبان شما همگن باشند، می‌توانیم محتوایی آماده کنیم که همه آن مخاطبان قبول دارند و به آنها آموزش دهیم؛ ولی وقتی متفاوت باشند، مجبوریم حداقل‌هایی را بیان کنیم و آن حداقل این است که حتی اگر شما نگاه بازاری هم داشته باشید، برای اینکه درمان موفق باشد، باید به اراده و خواست بیمار احترام بگذاریم.

ایکنا ـ آیا می‌شود این مباحث اخلاقی را زیر سایه قانون آورد و بگوییم شما قانوناً موظف هستید این حوزه اخلاقی را رعایت کنید و اگر این حوزه اخلاقی را رعایت نکردید، با مجازات مواجه خواهید شد؟

در مواردی که یا آن موضوع بسیار مهم و حساس است، یا آن تخلف بسیار شایع و دامن‌گیر همه گروه‌های هدف شده است، این مسئله تبدیل به قانون می‌شود. مثلاً در ماده ۶۴۸ قانون مجازات، برای افشای راز، مجازات مالی و زندان تعیین کرده است و در متن قانون، با پزشکان شروع کرده و گفته است: «اطبا، جراحان، ماماها، داروفروشان و کلیه کسانی که به مناسبت شغل خود محرم اسرار می‌شوند، اگر در غیر از موارد قانونی اسرار را افشا کنند، به میزان مشخصی جریمه مالی و حبس محکوم می‌شوند».

یعنی پشتوانه بعضی از الزامات اخلاقی، قانون است. رازداری در ارتباط پزشک و بیمار، در وهله نخست یک موضوع اخلاقی است، ولی به دلیل اهمیت آن، برایش مجازات تعیین کرده‌اند.

منتها باید این را متوجه باشیم که اولاً ما نمی‌توانیم همه چیز اخلاق را تبدیل به قانون کنیم. دوم اینکه اخلاق، الزام درونی است؛ یعنی من خودم تصمیم می‌گیرم که آدم بهتری باشم و یک‌سری قواعد را بر خودم الزام می‌کنم. حالا این قواعد وقتی فراگیرتر می‌شوند، تبدیل به فرهنگ و نرم جامعه و در نهایت هنجار در یک جامعه می‌شوند. منتها قانون در واقع یک ضرورت، پیمان عمومی و میثاق عمومی است.

در واقع می‌توانم این‌طور بگویم که قانون، کف باید و نبایدهاست و اخلاق، سقف باید و نبایدهاست. یعنی ممکن است فراتر از قانون، کاری را که قانون از من نخواسته است انجام دهم؛ رفتاری که اخلاقی‌تر باشد، تا خودم احساس بهتری داشته باشم، رضایت شغلی داشته باشم و شب هنگام که می‌خواهم بخوابم، خوشحال باشم از اینکه امروز توانسته‌ام به چند نفر کمک کنم.

به همین دلیل، قطعاً قانون در بسیاری از موارد پشتیبان، حمایت‌کننده و ضمانت‌کننده اجرای بعضی از قواعد اخلاقی می‌شود، اما الزاماً قانون و اخلاق یکی نیستند.

ایکنا ـ آموزش به نسل جدید بسیار دشوار و متفاوت است. آیا به این موضوع فکر شده است که در نظام تربیتی و نظام آموزش علوم پزشکی، اخلاق را چگونه براساس اقتضائات و ویژگی‌های نسل جدید به پزشکان این نسل آموزش دهیم؟

بله، ولی نه با آن سرعتی که تغییرات اتفاق افتاده است. در دانشگاه علوم پزشکی، نهادی با عنوان مرکز مطالعات و توسعه آموزش پزشکی یا EDC؛ Education Development Center. داریم. این مراکز درباره نحوه آموزش پزشکی یا علوم مرتبط با پزشکی، مانند اخلاق پزشکی، اقتصاد سلامت و آمار زیستی که جنس آنها الزاماً علوم پزشکی نیست، بحث می‌کنند. آنجا بحث می‌شود که آموزش از طریق رول‌پلی، بازی و بازی‌سازی، اپلیکیشن، فیلم، تئاتر و نمایش و ... صورت گیرد.

منتهای امر، این نوع آموزش هم هزینه زیادی می‌برد و هم به بدنه آموزشی قوی‌تری نیاز دارد، ولی ضرورت دارد و انجام آن نیز در برخی جاها صورت می‌گیرد. باید سرعت تغییر در نحوه آموزش اخلاق پزشکی را با سرعت تغییر ادبیات و فرهنگمان تطبیق دهیم. اما متأسفانه سرعت تغییر نحوه آموزش اخلاق پزشکی کمتر از سرعت تغییر نسل‌هاست؛ البته تغییر فرهنگ در نسل جدید، تنها مشکل کشور ما نیست و در همه‌جای دنیا این مسئله وجود دارد.

ایکنا ـ نهاد اخلاق در وزارت بهداشت چگونه طراحی شده است؟

وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در اصل سه وزارتخانه در کنار هم است. یعنی در هر روستایی که وزارت آموزش و پرورش یک کپر یا چادر به عنوان مدرسه داشته و چند دانش‌آموز را آموزش می‌دهد، ما هم یک خانه بهداشت داریم.

معاونت بهداشتی وزارت بهداشت نیز به اندازه یک وزارتخانه، مجموعه مفصلی از مراکز بهداشتی و خانه‌های بهداشت در روستاها و شهرهای کوچک دارد. در معاونت درمان نیز ساختار دارو، درمان، بیمارستان‌ها، داروخانه‌ها، کارخانه‌های داروسازی و تجهیزات پزشکی و ... خود یک وزارتخانه عظیم می‌تواند باشد.

آموزش پزشکی نیز در جایگاه خود، عملکردی مثل وزارت علوم دارد؛ معاونت آموزشی، معاونت پژوهشی، معاونت دانشجویی و فرهنگی و ... عملکردشان شبیه وزارت علوم است. پس باید این مسئله را در نظر گیریم که وقتی در خصوص وزارت بهداشت سخن می‌گوییم وزارتخانه بزرگی است که گاهی متوجه بزرگی آن نیستیم.

وزارت بهداشت، شورای عالی اخلاق پزشکی دارد که رئیس این شورا وزیر بهداشت است که در هر دوره نایب‌رئیس تعیین می‌کند که به جای ایشان فعالیت‌های اجرایی شورای عالی را انجام می‌دهد. البته جلسات با حضور وزیر تشکیل می‌شود؛ در تمام دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور نیز شورای عالی اخلاق وجود دارد که رئیس دانشگاه علوم پزشکی مربوطه، رئیس این شورا است.

در خود ستاد وزارتخانه نیز سه بازوی اجرایی برای شورای عالی اخلاق داریم که عبارت‌اند از کمیته ملی اخلاق در آموزش، کمیته ملی اخلاق بالینی و کمیته ملی اخلاق در پژوهش.

نام جدید کمیته ملی اخلاق در پژوهش «کارگروه کشوری اخلاق در پژوهش» شده است، ولی کمیته ملی اخلاق در آموزش و کمیته ملی اخلاق بالینی با همان اسمی که از ابتدا تشکیل شده‌اند، فعالیت می‌کنند. ما کمیته ملی اخلاق بالینی هستیم و در معاونت درمان مستقریم، البته معاونت‌های غذا و دارو، بهداشت و پرستاری نیز در کمیته نماینده دارند.

رئیس اورژانس، رئیس نظام پزشکی، نماینده سازمان پزشکی، یک عضو فقیه، یک عضو حقوقدان، سه عضو متخصص اخلاق پزشکی، یک نماینده مدیران بیمارستان‌ها و یک نماینده پرستاران نیز در کمیته ما حضور دارند. متناظر این کمیته در دانشگاه‌های علوم پزشکی، کمیته‌های دانشگاهی اخلاق بالینی هستند. در هر بیمارستان نیز یک کمیته اخلاق بیمارستان داریم.

وظیفه کمیته‌های دانشگاهی، مدیریت کردن کمیته‌های بیمارستان، نظارت، راهبری، ارزیابی و آموزش آنهاست. در حوزه پژوهش نیز به همین ترتیب، ساختار کمیته‌های اخلاق پژوهش دانشگاهی و دانشکده را داریم. البته اخلاق در آموزش خیلی توسعه یافته نیست.

البته گروه‌های اخلاق پزشکی نیز در دانشکده پزشکی داریم که وظیفه آموزش اخلاق را به دانشجویان پزشکی، دانشجویان پرستاری، دانشجویان توان‌بخشی، بهداشت و پیراپزشکی بر عهده دارند.

یعنی تقریباً همه رشته‌های ما یک درس اخلاق بالینی یا حرفه‌ای یا اخلاق و قانون دارند و البته این درس، به جز درستی است که با عنوان کارگاه یا درس مستقل اخلاق در پژوهش آموزش داده می‌شود. اخلاق در پژوهش مربوط به پایان نامه، مقاله و کارهای پژوهشی می‌شود و به دانشجویان می‌آموزیم که در هنگام کار کردن با حیوانات، بیمار کردن آنها یا کار کردن با انسان‌ها به‌عنوان سوژه پژوهش، چه ملاحظات اخلاقی را باید رعایت کنند.