تربیت متعادل/ 22
اسلام دین اعتدال است و پیامبر اسلام(ص) برای احیای مکارم اخلاقی مبعوث شده‌اند. پس چرا شاهد تندروی‌ها، کندروی‌ها و رفتارهای ضد اخلاقی و حتی ضد انسانی به نام دین اسلام در جامعه هستیم و هر کس با برداشتی از دین، دیگران را به بی‌دینی متهم می‌کند؟ چگونه می‌توان به اصل اسلام و دستورات اسلامی دست یافت و مسلمانی مؤمن و متعادل شد؟
برای دست یافتن به پاسخ این سؤال‌ها، مسعود اسماعیلی، پژوهشگر حوزه تربیت دینی، کتابی با عنوان «مؤمن متعادل و تربیت متعادل» را به رشته تحریر درآورده است و طی درس‌گفتارهایی، با محور قرار دادن مطالب این کتاب، تشریح می‌کند که چگونه می‌توان مؤمنی متعادل، همان‌طور که اسلام ناب محمدی مدنظر دارد، بود.
در ادامه، قسمت بیست و دوم این مجموعه با موضوع «نقش تعقل در تربیت» را با هم می‌بینیم و می‌خوانیم.
در ادامه درس‌گفتارهای «مؤمن متعادل و تربیت متعادل»، در درس سوم با عنوان «عقل‌شناسی دینی»، آخرین بحث به نقش تعقل در تربیت اختصاص دارد. در بسیاری از مواقع، ما کودکان را با حس‌های خوبی تربیت می‌کنیم و این مسئله خوب است. بچه‌ها وقتی کوچک هستند، بیشتر احساساتی‌اند. آغاز حرکت تربیت از احساس، به‌جا و درست است، چون با سن کودکان تناسب دارد؛ اما ماندن و توقف در این ایستگاه، یعنی احساس، ما را به مقصد نمی‌رساند و باید خودمان و بچه‌ها را با تعقل و خردورزی از این ایستگاه عبور دهیم.
«واعظ درون» تعبیر دیگری از عقل است. عقل را نفس لوامه یا عذاب وجدان نیز می‌گویند. گاهی ما حرفی می‌زنیم یا رفتاری می‌کنیم که بعد پشیمان می‌شویم و با خود می‌گوییم: «این چه حرفی بود که من گفتم؟» این واکنش و سرزنش خود، ناشی از نفس لوامه است که بسیار هم خوب است. برخی می‌گویند به ما عذاب وجدان ندهید؛ در حالی که داشتن عذاب وجدان بسیار هم خوب است و خداوند این حس را در وجود ما قرار داده است. برای داشتن عذاب وجدان باید خدا را شاکر باشیم؛ بودن این حس موجب می‌شود اگر در مسیر اشتباه حرکت کنیم و از مسیر اصلی منحرف شویم، به دلیل داشتن عذاب وجدان، به شاهراه اصلی و صراط مستقیم بازگردیم.
نفس لوامه، واعظ درون، حجت درون و لُب (اُولوالالباب)، دیگر اسامی عقل هستند. حال اگر این واعظ درون بیدار شود، واعظ بیرون، یعنی ما معلمان، والدین و...، می‌توانیم کاری کنیم و در تربیت فرد اثرگذار باشیم؛ اما اگر واعظ درون خفته باشد، عقل کار نکند و فرد به حدی هوس‌پروری و هوس‌رانی کرده باشد که عقل او محجوب شده باشد، واعظ بیرونی نیز نمی‌تواند کاری بکند.
امام باقر(ع) می‌فرمایند: کسی که خدا برای او واعظی از خودش قرار ندهد؛ یعنی عقل که واعظ درون فرد است، کار نکند، توصیه‌ها و ارشاد دیگران نمی‌تواند برای او کاری کند و سودی به او نخواهد رساند. پس مبنای تربیت متعادل، بیدار کردن عقل، خردورزی و تقویت مهارت عقل‌ورزی است. اگر حجت درون بیدار باشد، هر کس توصیه درستی به ما بکند، ولو اینکه یک کودک باشد، انسان زیر بار حرف حق می‌رود.
سیدالشهدا(ع)، حضرت عباس(ع) و تک‌تک اصحاب در رجزها و خطبه‌هایشان دائماً می‌خواستند تعقل افراد را بیدار و از حجاب خارج کنند؛ ولی اگر خود فرد نخواهد، حتی اگر پیامبر خدا(ص) و ائمه(ع) واعظ باشند نیز نتیجه‌ای نخواهد داد.
پس محور کلیدی تربیت، بیدار کردن عقل است. تربیت مبتنی بر عقل، محور دینداری است و وقتی عقل روشن می‌شود، گویی استارت زده شده و همه چیز روشن می‌شود. تکان دادن اجزای دینداری، کم‌فایده و کم‌اثر است؛ اما بیدار کردن عقل باعث می‌شود خود فرد از زشتی گناهان فاصله بگیرد و بر اساس عقلش به سمت خوبی‌ها حرکت کند و این، یکی از بزرگ‌ترین رویکردهای بنیادین در تربیت دینی است.
امیدواریم خداوند متعال به ما توفیق دهد که هم خودمان عاقلانه رفتار کنیم و هم بتوانیم در مقام تربیت و تبلیغ دینی، عقول افراد را مخاطب قرار دهیم و آن‌ها را بارور کنیم.
مطالب مرتبط
