درس‌های ماجرای طالوت و جالوت برای منتظران ظهور

قرآن کریم صرفاً کتاب هدایت به‌واسطه احکام نیست؛ در پرتو روایات اهل‌ بیت(ع)، افق‌های تازه‌ای از معارف آن، از جمله حقیقت ولایت و مهدویت آشکار می‌شود. بسیاری از آیات قرآن در تفسیر و تأویل معصومان(ع)، با وجود مقدس حضرت ولی‌ عصر(عج) پیوند یافته‌اند و تصویری عمیق‌تر از فرهنگ انتظار ارائه می‌کنند. خبرنگار ایکنا از اصفهان در سلسله‌گفت‌وگوهای «در پرتو آیات مهدوی» با علی‌اکبر توحیدیان پژوهشگر قرآن، این آیات و روایات را از ابتدای قرآن، جزءبه‌جزء بررسی می‌کند تا نسبت قرآن با آخرین حجت الهی، روشن‌تر و دقیق‌تر تبیین شود.

ایکنا ـ در ادامه بررسی آیات جزء دوم قرآن کریم، ماجرای طالوت و جالوت چه درس‌هایی برای منتظران ظهور دارد؟

یکی دیگر از مجموعه آیاتی که در جزء دوم قرآن کریم با موضوع مهدویت ارتباط دارد، آیات ۲۴۶ تا ۲۵۲ سوره مبارکه «بقره» است. آیه ۲۴۹ این سوره از نظر موضوع ابتلا و آزمایش با آیه ۱۵۵ همین سوره ارتباط دارد و از نظر موضوع صبر نیز با آیاتی که پیش‌تر درباره صبر به آن‌ها اشاره کردیم، مرتبط است.

بیشتر بخوانید:

• رجعت در قرآن و روایات؛ شواهد قرآنی و دیدگاه علمای شیعه
• رجعت؛ حلقه‌ای میان ظهور و قیامت
• انتظار واقعی؛ از خودسازی تا زمینه‌سازی برای حاکمیت حق
• انتظار در میدان آزمون؛ حفظ ایمان در سختی‌ها
• انتظار بدون استقامت معنا ندارد
• یاران حضرت مهدی(عج)؛ از اجتماع ۳۱۳ نفر تا برخورداری از بصیرت و فراست
• تحقق کامل ثقلین در حکومت جهانی حضرت مهدی(عج)
• «وجه‌‌ الله»؛ کلید فهم جایگاه حضرت ولی‌‌ عصر(عج) در آیات قرآن
• حکمت تکرار «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» در نماز منسوب به حضرت ولی‌ عصر(عج
• جامعه منتظر به قرآن‌فهمان و عاملان به قرآن نیاز دارد

خداوند متعال در آیه 249 سوره مبارکه بقره می‌فرماید: «فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ.» 

یعنی: «پس هنگامی که طالوت با سپاهیان حرکت کرد، گفت: خداوند شما را به‌وسیله نهری آزمایش خواهد کرد. پس هر کس از آن بنوشد، از من نیست و هر کس از آن نچشد، از من است، مگر کسی که فقط یک مشت با دست خود بردارد و بنوشد. پس جز اندکی از آنان، همگی از آن نوشیدند. هنگامی که او و کسانی که با وی ایمان آورده بودند، از آن نهر گذشتند، گفتند: امروز ما توان مقابله با جالوت و سپاهیانش را نداریم، اما کسانی که یقین داشتند خدا را ملاقات خواهند کرد، گفتند: چه‌بسا گروهی اندک که به اذن خدا بر گروهی بسیار غلبه کرده‌اند و خداوند با شکیبایان است.»

از آنجا که این حادثه در میان قوم بنی‌اسرائیل رخ داده است و می‌تواند برای امت پیامبر خاتم(ص) نیز عبرت‌آموز باشد، شایسته است با دقت بیشتری به آن توجه کنیم. توصیه می‌کنم مخاطبان محترم تفسیر این هفت آیه را مطالعه کنند، زیرا این آیات، نکات ارزنده‌ای در خود دارند و درس‌های مهمی برای زندگی فردی و اجتماعی به ما می‌آموزند.

خلاصه ماجرا چنین است: پس از وفات حضرت موسی(ع)، قوم بنی‌اسرائیل به‌دلیل ترک جهاد، با شکست، ذلت و ضعف روبه‌رو شدند. در پی این وضعیت، گروهی از بزرگان قوم نزد پیامبر زمان خود رفتند و از او خواستند پادشاه و فرمانده‌ای برای آنان برگزیند تا تحت فرماندهی او در راه خدا جهاد کنند. در بعضی از منابع، نام این پیامبر، ارمیا یا سموئیل و اشموئیل ذکر شده است. 

پیامبرشان به آنان گفت که خداوند، طالوت را پادشاه و فرمانده آنان برگزیده است. طالوت از نسل بنیامین، برادر حضرت یوسف(ع) بود. او با حضرت داوود(ع) که در آن زمان نوجوان بود، هم‌عصر بود. بنی‌اسرائیل مثل همیشه، در آغاز بهانه‌جویی کردند و از پذیرش فرماندهی طالوت سر باز زدند. آنان معتقد بودند که خودشان برای حکومت شایسته‌ترند و طالوت ثروت کافی ندارد.

قرآن کریم اعتراض آنان را در آیه ۲۴۷ سوره مبارکه «بقره» چنین نقل می‌کند: «قَالُوا أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ.» 

یعنی: «گفتند: چگونه ممکن است او بر ما حکومت کند، درحالی‌که ما برای حکومت از او سزاوارتریم و به او ثروت فراوانی داده نشده است؟ پیامبرشان گفت: خداوند او را بر شما برگزیده و بر دانش و توانایی او افزوده است و خداوند فرمانروایی خود را به هر کس که بخواهد، می‌بخشد. خداوند گشایشگر و داناست.»

سرانجام، آنان با ارائه نشانه‌ای از سوی پیامبرشان، یعنی حاضر کردن تابوت عهد، ظاهراً انتخاب طالوت را پذیرفتند. طالوت نیز سپاهی از میان همان مردم فراهم و آنان را برای رویارویی با دشمن آماده کرد، اما پیش از نبرد، سپاه خود را در جریان آزمونی مهم گذاشت؛ به آنان گفت به نهری خواهند رسید و خداوند به‌وسیله آن، میزان پایبندی و اطاعتشان را خواهد آزمود. هر کس از آب آن نهر بنوشد، از گروه او نیست و هر کس از آن ننوشد، از گروه اوست؛ مگر کسی که فقط به اندازه یک مشت با دست خود آب بردارد و بچشد.

اکثریت سپاه از آن نهر نوشیدند و در این آزمایش مردود شدند. در نتیجه، از همراهی با طالوت در نبرد با سپاه جالوت بازماندند. در مقابل، گروه اندکی از این آزمون سربلند بیرون آمدند و در کنار طالوت باقی ماندند. در بعضی از روایات، شمار این افراد ۳۱۳ نفر ذکر شده؛ عددی که در روایات مربوط به اصحاب بدر و یاران خاص امام قائم(عج) نیز مطرح شده است. این گروه اندک با وجود شمار کمتر، بر سپاه بزرگ دشمن غلبه کردند. جالوت، فرمانده سپاه دشمن نیز با سنگی که حضرت داوود(ع) به‌وسیله فلاخن پرتاب کرد، به هلاکت رسید و سپاه او شکست خورد و پراکنده شد.

پس از آشکارشدن شایستگی حضرت داوود(ع)، خداوند او را به پیامبری برگزید و به او علم، حکمت و فرزانگی عطا کرد. همچنین، زبور را به او بخشید و صدایی خوش و بی‌نظیر و توانایی ساخت زره را به او ارزانی داشت. سپس به او و فرزندش، سلیمان نبی(ع) حکومت داد.

این داستان نشان می‌دهد که پیروزی در مسیر حق لزوماً به شمار زیاد نیروها وابسته نیست؛ بلکه ایمان، اطاعت، صبر و استقامت نیز در آن نقشی اساسی دارند. همین آموزه‌ها برای منتظران ظهور اهمیت فراوانی دارد.

ایکنا ـ آغاز ماجرای طالوت و جالوت با عبارت «أَلَمْ تَرَ إِلَى» چه پیامی دارد و چرا قرآن بر تدبر در سرگذشت امت‌های پیشین تأکید می‌کند؟

روایت ماجرای طالوت و جالوت در آیه ۲۴۶ سوره مبارکه «بقره» با عبارت «أَلَمْ تَرَ إِلَى» آغاز می‌شود؛ عبارتی که مخاطب را به توجه و تأمل در سرگذشت این قوم فرامی‌خواند. خداوند متعال در این آیه می‌فرماید: «أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَىٰ إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ.» 

یعنی: «آیا از سران بنی‌اسرائیل پس از موسی آگاه نشدی، آن‌گاه که به پیامبر خود گفتند: برای ما پادشاهی برانگیز تا در راه خدا بجنگیم؟ پیامبرشان گفت: آیا احتمال نمی‌دهید که اگر جنگ بر شما مقرر شود، نجنگید؟ گفتند: چرا در راه خدا نجنگیم، درحالی‌که از خانه‌ها و فرزندان‌مان رانده شده‌ایم؟ اما هنگامی که جنگ بر آنان مقرر شد، جز اندکی از آنان، همگی روی گرداندند و خداوند به ستمکاران داناست.» 

آغاز داستان با این عبارت، مخاطب را به خواندن و شنیدن ماجرا با دقت، تفکر و تدبر دعوت می‌کند، زیرا سرگذشت امت‌های پیشین صرفاً روایت حوادث گذشته نیست، بلکه می‌تواند حاوی الگوهایی باشد که در جوامع بعدی نیز تکرار می‌شوند. در همین داستان می‌بینیم که گروهی از مردم در آغاز از پیامبر خود درخواست فرمانده‌ای می‌کنند و آمادگی خود را برای جهاد اعلام می‌دارند، اما هنگامی که جهاد بر آنان مقرر می‌شود، بسیاری از همان افراد از میدان مسئولیت کنار می‌کشند.

این تفاوت میان ادعا و عمل، یکی از درس‌های مهم این ماجراست. انسان ممکن است در شرایط عادی از ایمان، تعهد و آمادگی سخن بگوید، اما میزان پایبندی واقعی او زمانی مشخص می‌شود که با دشواری، محدودیت و آزمون روبه‌رو شود. از این‌رو، قرآن کریم ما را به تدبر و دقت در این حوادث فرامی‌خواند تا از تجربه‌های گذشته برای اصلاح رفتار فردی و اجتماعی خود بهره بگیریم.

ایکنا ـ آزمون نهر آب چه ارتباطی با امتحان یاران حضرت قائم(عج) دارد و این موضوع حاوی چه پیامی برای جامعه امروز ماست؟

یکی از مهم‌ترین بخش‌های داستان طالوت و جالوت، ماجرای نهر آب و آزمایش سپاهیان است. خداوند، آنان را در موقعیتی قرار داد که پایبندی عملی‌شان به فرمان فرمانده آشکار شود. در این آزمون، افراد باید میان خواسته شخصی و اطاعت از فرمان الهی، یکی را انتخاب می‌کردند. بیشتر سپاهیان نتوانستند از این مرحله عبور کنند، اما گروه اندکی که به فرمان پایبند ماندند، در کنار طالوت باقی ماندند و در نهایت، در نبرد با دشمن شرکت کردند و پیروز شدند.

این ماجرا نشان می‌دهد که ادعای ایمان و آمادگی برای جهاد، به‌تنهایی کافی نیست؛ بلکه انسان باید در شرایط دشوار نیز بتواند بر خواسته‌های خود غلبه کند و به عهد و پیمانش پایبند بماند. در شرایط امروز جامعه ما نیز می‌توان از جنبه‌هایی میان این آزمون تاریخی و ضرورت تاب‌آوری در برابر فشارهای اقتصادی، تحریم‌ها و محاصره اقتصادی ارتباط برقرار کرد. ایستادگی در برابر فشارها و تسلیم‌نشدن در برابر دشمنان، از جمله عرصه‌هایی است که صبر، استقامت و پایبندی به ارزش‌ها و پیروی از فرماندهی و رهبری در آن اهمیت پیدا می‌کند.

در همین زمینه، روایتی از امام صادق(ع) نقل شده است. ابوبصیر از ایشان روایت می‌کند که آن حضرت فرمودند: «خداوند یاران موسی(ع) را به‌وسیله نهری آزمایش کرد؛ همان‌گونه که خداوند در قرآن فرمود: إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ. یاران قائم(عج) نیز چنین آزمایشی خواهند داشت.»

عبارت قرآنی مورد استناد در این روایت، بخشی از آیه ۲۴۹ سوره مبارکه «بقره» است: «إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ؛ بی‌گمان، خداوند شما را به‌وسیله نهری آزمایش خواهد کرد.» این روایت در کتاب مهدی موعود، ترجمه علی دوانی از جلد سیزدهم بحارالانوار علامه مجلسی، صفحه ۱۱۱۷ نقل شده است.

مضمون این روایت نشان می‌دهد که در روایات مهدوی، همراهی با حضرت قائم(عج) مستلزم عبور از آزمون‌های الهی و برخورداری از ایمان، صبر و استقامت است. بنابراین، انتظار ظهور صرفاً باوری ذهنی یا اظهار علاقه نیست؛ بلکه با آمادگی برای پذیرش مسئولیت و پایداری در مسیر حق ارتباط دارد.