به گزارش ایکنا، «محمد المختار شنقیطی» اندیشمند اسلامی با بررسی ابعاد تمدنی سفرنامه «ابن‌بطوطه» تأکید کرد که تجربه این جهانگرد مراکشی نشان می‌دهد پیوندهای اعتقادی، فرهنگی و اجتماعی مسلمانان حتی در دوره ضعف سیاسی و تجزیه سرزمینی جهان اسلام نیز استحکام خود را حفظ کرده بود؛ به‌گونه‌ای که ابن‌بطوطه در سرزمین‌های دوردست اسلامی احساس غربت نمی‌کرد و در بسیاری از مناطق با استقبال، حمایت و احترام روبه‌رو می‌شد.
شنقیطی در این گفت‌وگو که با پادکست «مشارق و مغارب» انجام شده، با اشاره به اهمیت تاریخی سفرنامه ابن‌بطوطه گفت: این اثر، افزون بر ثبت مشاهدات یک جهانگرد از جوامع قرن هشتم هجری و چهاردهم میلادی، سندی ارزشمند برای شناخت پیوندهای معنوی، فرهنگی و اجتماعی جهان اسلام به شمار می‌رود و تجربه ابن‌بطوطه نشان می‌دهد که امت اسلامی، باوجود اختلافات سیاسی و تنوع قومی و زبانی، از نوعی وحدت فرهنگی برخوردار بود.
سندی تاریخی با سه سطح از روایت
شنقیطی، ابن‌بطوطه را یکی از بزرگ‌ترین جهانگردان تاریخ دانست و گفت: اهمیت سفرنامه او در توصیف مستقیم سرزمین‌ها، مردم، سنت‌ها، آداب و شرایط اجتماعی و تاریخی جوامعی است که در مسیر سفر خود با آنها روبه‌رو شده است.
ابن‌بطوطه با نام کامل «محمد بن عبدالله طنجی» در شهر طنجه در شمال غربی مراکش و در خانواده‌ای اهل علم و ادب به دنیا آمد. او در حدود ۲۰ سالگی سفر خود را با هدف انجام حج آغاز کرد، اما این سفر به ماجراجویی گسترده‌ای تبدیل شد که نزدیک به ۲۹ سال ادامه یافت.
ابن‌بطوطه دست‌کم ۱۲۰ هزار کیلومتر سفر کرد و از ۴۴ کشور امروزی، عمدتاً در جغرافیای جهان اسلام، بازدید کرد؛ سفری که در دوران پیش از وجود وسایل حمل‌ونقل مدرن، از نظر گستره جغرافیایی کم‌نظیر بود.
متن سفرنامه از سه بخش تشکیل شده است. بخش نخست و عمده آن، مشاهدات مستقیم ابن‌بطوطه از سرزمین‌ها و مردمی است که شخصاً دیده و با آنها زندگی کرده است. بخش دوم، اطلاعاتی است که او از ساکنان مناطق مختلف شنیده و در سفرنامه نقل کرده است. بخش سوم نیز شامل افزوده‌های جغرافیایی، ادبی و تاریخی ابن‌جُزَی، فقیه مالکی و نویسنده‌ای است که به دستور پادشاه وقت مراکش، مطالب ابن‌بطوطه را تدوین کرد.
شنقیطی تأکید کرد که پژوهشگران تاریخی به‌طور کلی برای بخش مربوط به مشاهدات مستقیم ابن‌بطوطه اعتبار بالایی قائل‌اند، زیرا این گزارش‌ها با اسناد و منابع تاریخی دیگر قابل مقایسه هستند. در مقابل، روایت‌های نقل‌شده از دیگران باید با توجه به منبع اصلی آنها ارزیابی شوند.
از آسیای مرکزی تا سواحل اقیانوس اطلس
شنقیطی جغرافیای سفر ابن‌بطوطه را تقریباً منطبق با گستره جهان اسلام در روزگار معاصر توصیف کرد؛ فضایی که از مناطق نزدیک به مرزهای چین در شرق تا اقیانوس اطلس در غرب امتداد داشت.
او در توضیح این گستره، از دو بخش عمده سخن گفت: جهان اسلامِ پیوسته در خشکی، از آسیای مرکزی تا شمال آفریقا و بخش دریایی آن که مناطقی مانند بنگلادش، مالزی، اندونزی، برونئی و مالدیو را در بر می‌گرفت.
به گفته شنقیطی، با وجود تفاوت‌های زبانی، قومی و جغرافیایی، جوامع این قلمرو از فرهنگ مشترک و پیوندهای اجتماعی نیرومندی برخوردار بودند. مناسک حج نیز یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این وحدت به شمار می‌رفت، زیرا مسلمانان از سرزمین‌های مختلف در مکه گرد هم می‌آمدند.
او افزود: ابن‌بطوطه به‌ندرت از این فضای تمدنی خارج شد و مهم‌ترین سفرهای او به خارج از آن شامل قسطنطنیه، چین، سریلانکا و برخی جزایر ایتالیا بود.
جهان اسلام پس از حمله مغول
شنقیطی با اشاره به شرایط تاریخی دوران ابن‌بطوطه گفت: او در دوره‌ای سفر می‌کرد که جهان اسلام هنوز از پیامدهای ویرانگر حمله مغول به مراکز مهم تمدن اسلامی، از خوارزم و بخارا تا بغداد، حلب و دمشق، رنج می‌برد.
او با استناد به گزارش‌های ابن‌بطوطه از شهرهای مختلف، از جمله بلخ و بغداد، توضیح داد که در برخی مناطق، با وجود باقی ماندن بناها، مدارس و مساجد، جمعیت شهرها از میان رفته یا پراکنده شده بود. در بلخ، برای مثال، ابن‌بطوطه از شهری سخن می‌گوید که ساختمان‌های آن همچنان پابرجا بود، اما نشانی از زندگی عادی و جمعیت گذشته در آن دیده نمی‌شد.
در بغداد نیز آثار ویرانی همچنان آشکار بود و تنها در برخی محله‌ها نشانه‌هایی از بازگشت زندگی مشاهده می‌شد.
شنقیطی همچنین به گزارش ابن‌بطوطه از وضعیت علمی برخی شهرها، از جمله بخارا و بصره، اشاره کرد و آن را نشانه‌ای از آسیب‌های عمیق واردشده به مراکز علمی و فرهنگی دانست.
بااین‌حال، به گفته او، این دوره تنها روایتگر ویرانی نبود، بلکه نشانه‌هایی از احیای دوباره تمدن اسلامی نیز در آن دیده می‌شد. بسیاری از حاکمان مغول و نوادگان چنگیزخان به اسلام گرویده بودند و در مناطقی که پیش‌تر زیر سلطه مهاجمان قرار داشت، حکومت‌های مسلمان شکل گرفته بود.
شنقیطی با نقل مضمون دیدگاه «حسین مؤنس» تاریخ‌نگار مصری، گفت: «مغول‌ها بر مسلمانان پیروز شدند، اما اسلام بر مغول‌ها پیروز شد.» این تحول نشان‌دهنده توانایی یک تمدن در بازسازی خود و تأثیرگذاری فرهنگی بر فاتحان، حتی پس از شکست نظامی و سیاسی بود.
تجربه زندگی در یک فضای فرهنگی مشترک
شنقیطی مهم‌ترین درس سفرنامه ابن‌بطوطه را در تجربه عملی او از وحدت فرهنگی جهان اسلام دانست. ابن‌بطوطه سفر خود را از طنجه با امکاناتی محدود آغاز کرد، اما پس از ورود به سرزمین‌های اسلامی، بارها با حمایت حاکمان، عالمان و مردم روبه‌رو شد.
او در قسنطینه الجزایر مورد استقبال حاکم محلی قرار گرفت و پول و اسب دریافت کرد. در تونس به یک کاروان حج پیوست و به دلیل دانش و جایگاه علمی خود، به‌عنوان قاضی کاروان انتخاب شد. در مصر با فقیهان مالکی ارتباط برقرار کرد و در شام، به‌ویژه دمشق، با عالمان نشست‌وبرخاست داشت، از آنها اجازه علمی گرفت و با سنت‌های اجتماعی مردم آشنا شد.
در دمشق، ابن‌بطوطه از رسم نیکوکاری و مهمان‌نوازی مردم یاد می‌کند؛ از جمله اینکه افراد ثروتمند و صاحب‌منصب در ماه رمضان تنها افطار نمی‌کردند و گروهی از فقیران را نیز بر سر سفره خود گردهم می‌آوردند.
او در ادامه سفرهایش در آسیای مرکزی، هند و مالدیو نیز به مناصب قضایی دست یافت و در مقطعی به‌عنوان فرستاده پادشاه مسلمان دهلی به دربار چین اعزام شد.
شنقیطی گفت: ابن‌بطوطه در طول سفرهای خود ثروت قابل‌توجهی به دست آورد، چندین بار ازدواج کرد و در جوامع مختلف ادغام شد، بی‌آنکه در سرزمین‌های مسلمان احساس غربت کند.
او همچنین به یادگیری زبان‌های فارسی و ترکی ابن‌بطوطه در جریان سفر اشاره کرد و این موضوع را نشانه‌ای از ضرورت ارتباط با جوامع گوناگون در گستره تمدن اسلامی دانست.
رقابت برای پذیرایی از یک مسافر
یکی از روایت‌های برجسته سفرنامه ابن‌بطوطه، به تجربه او در آناتولی بازمی‌گردد؛ منطقه‌ای که در آن زمان به امارت‌های کوچک متعدد تقسیم شده بود.
شنقیطی توضیح داد که در آناتولی، گروه‌هایی با عنوان «اخیه» فعالیت می‌کردند که پیوندهای صنفی، اجتماعی و دینی داشتند. این گروه‌ها علاوه بر رسیدگی به امور حرفه‌ای اعضای خود، مراکز تجمع، عبادت، مهمان‌پذیری و فعالیت‌های اجتماعی نیز اداره می‌کردند و در تحولات سیاسی و نظامی منطقه نقش داشتند.
بر اساس روایت ابن‌بطوطه، هنگامی که او و همراهانش وارد یکی از شهرهای آناتولی شدند، مردم از مغازه‌های خود بیرون آمدند و از آنان استقبال کردند اما اندکی بعد، میان گروه‌هایی از مردم اختلاف بالا گرفت و حتی کار به بیرون کشیدن سلاح رسید. ابن‌بطوطه ابتدا تصور کرد که ممکن است قصد حمله یا غارت داشته باشند، اما بعد متوجه شد که هر گروه می‌خواهد افتخار میزبانی از مسافران را به دست آورد.
در نهایت، با پیشنهاد قرعه‌کشی، مقرر شد یک گروه در شب نخست و گروه دیگر در شب بعد از آنان پذیرایی کند.
شنقیطی این روایت را نمونه‌ای از جایگاه مهم مهمان‌نوازی در ارزش‌های اجتماعی جوامع مسلمان دانست؛ ارزشی که حتی میان مردمی با زبان، قومیت و خاستگاه جغرافیایی متفاوت، پیوند ایجاد می‌کرد.
معیارهای ابن‌بطوطه برای ارزیابی ملت‌ها
به گفته شنقیطی، ابن‌بطوطه در داوری درباره مردمان سرزمین‌های مختلف، بیش از هر چیز از معیارهای ارزشی فرهنگ اسلامی مانند تقوا، دانش، عفت، سخاوت، شجاعت و جوانمردی بهره می‌گرفت.
او شخصیت ابن‌بطوطه را نیز در ارزیابی‌های مثبت این جهانگرد مؤثر دانست و گفت: ابن‌بطوطه فردی اجتماعی، خوش‌بین، سازگار و علاقه‌مند به ارتباط با دیگران بود. او معمولاً از جوامع مسلمان با لحنی مثبت سخن می‌گفت و به‌ندرت از آنها انتقاد می‌کرد؛ هرچند هرجا با رفتارهایی مغایر با معیارهای خود روبه‌رو می‌شد، انتقاد نیز می‌کرد.
ابن‌بطوطه از مردم شام، عراق، یمن، عمان، ایران، آسیای مرکزی و غرب آفریقا به دلیل ویژگی‌هایی مانند مهمان‌نوازی، دانش، عبادت، نظافت و پرهیز از ظلم تمجید کرده است. او درباره مردم غرب آفریقا بر اهتمام آنان به حفظ و آموزش قرآن، حضور در نماز جمعه و پرهیز از ستم تأکید داشت.
در مقابل، شنقیطی گفت که ابن‌بطوطه در مواجهه با جوامع خارج از فضای فرهنگی اسلام، گاه احساس فاصله و بیگانگی می‌کرد؛ تجربه‌ای که در سفر به قسطنطنیه، هند و چین نمود بیشتری داشت.
مرزهای فرهنگی؛ از قسطنطنیه تا چین
شنقیطی توضیح داد که ابن‌بطوطه هنگام ورود به قسطنطنیه با تفاوت‌های مذهبی و فرهنگی روبه‌رو شد. در ابتدا، ورود او و همراهان مسلمانش به شهر به تأخیر افتاد، درحالی‌که همسر امپراتور بیزانس و همراهانش اجازه ورود داشتند. همچنین ابن‌بطوطه به دلیل خودداری از تعظیم در برابر صلیبی که در ورودی ایاصوفیه قرار داشت، از ورود به این کلیسا صرف‌نظر کرد و در سفرنامه‌اش آن را از بیرون توصیف کرد.
بااین‌حال، او در همین سفر از رفتار پدر امپراتور بیزانس نیز یاد می‌کند که پس از کناره‌گیری از قدرت، راهب شده بود و هنگام شنیدن خاطرات ابن‌بطوطه از بیت‌المقدس و بیت‌لحم، با احترام به او واکنش نشان داد. این روایت نشان می‌دهد که باوجود اختلافات مذهبی، برخی مشترکات انسانی همچنان برقرار بوده است.
در هند، ابن‌بطوطه با مشاهده رسم سوزاندن بیوه‌ها در کنار جسد همسر متوفی، به‌شدت شوکه شد و این تجربه را نمونه‌ای از برخورد با تفاوت‌های فرهنگی عمیق دانست.
در چین نیز، با وجود تحسین توانایی‌های صنعتی و هنری مردم این سرزمین، احساس بیگانگی شدیدی داشت. او از آنچه مظاهر فرهنگی نامأنوس با اعتقاداتش می‌دانست، ناراضی بود و می‌گفت اگر مسلمانان در چین حضور نداشتند، جز برای ضرورت از خانه بیرون نمی‌رفت. ابن‌بطوطه در توصیف این احساس می‌نویسد که هرگاه مسلمانان را می‌دید، گویی خانواده و خویشاوندانش را ملاقات کرده است.
وحدت امت
شنقیطی در جمع‌بندی سخنان خود، سه درس اصلی از سفرنامه ابن‌بطوطه استخراج کرد. نخست اینکه قدرت جهان اسلام در وحدت فرهنگی، اعتقادی و اجتماعی آن نهفته است؛ پیوندی که حتی در شرایط ضعف دولت‌ها و اختلافات سیاسی نیز می‌تواند پابرجا بماند.
دوم اینکه امت اسلامی از دولت‌های منفرد نیرومندتر است و اختلافات سیاسی و رقابت‌های حاکمان لزوماً به معنای از میان رفتن پیوندهای اجتماعی و فرهنگی مردم نیست.
سوم اینکه تجربه تغییر هویت مغولان پس از فتوحاتشان، از نظر او نشان‌دهنده قدرت درونی اسلام و توانایی آن در تأثیرگذاری بر جوامع فاتح است.
شنقیطی در پایان با اشاره به تجربه شکل‌گیری اتحادیه اروپا گفت که احیای میراث و هویت مشترک تاریخی می‌تواند در ایجاد همگرایی میان ملت‌ها نقش داشته باشد.
او تأکید کرد که جهان اسلام نیز باید برای تقویت پیوندهای خود حافظه تاریخی مشترک، ارزش‌های فرهنگی و اعتقادات مشترک را احیا کند و اجازه ندهد تعصب‌های ملی‌گرایانه و قومی بر این پیوندها غلبه کنند.
به گفته این اندیشمند، سفرنامه ابن‌بطوطه تنها گزارشی از سفرهای یک جهانگرد نیست، بلکه سندی تاریخی از همبستگی فرهنگی و اجتماعی جوامع مسلمان است؛ سندی که می‌تواند به بازسازی حافظه مشترک جهان اسلام و شناخت ظرفیت‌های تمدنی آن کمک کند.
انتهای پیاممطالب مرتبط
