عضو هیئت علمی گروه الهیات دانشگاه بوعلی‌سینا:
به گزارش ایکنا از همدان، بعد از رحلت پیامبر اکرم(ص) در تاریخ اسلام تحولات سیاسی و اجتماعی مهمی رقم خورد؛ تحولاتی که مسئله جانشینی پیامبر(ص)، چگونگی شکل‌گیری خلافت، جایگاه خاندان پیامبر و منازعاتی همچون ماجرای فدک از مهم‌ترین محورهای آن به شمار می‌روند. در این میان، نقش و مواضع حضرت فاطمه زهرا(س) در تحولات پس از رحلت پیامبر(ص)، همواره یکی از موضوعات مهم و در عین حال محل بحث در مطالعات تاریخی و کلامی بوده است.
با گذشت قرن‌ها از آن حوادث، همچنان پرسش‌های متعددی درباره گزارش‌های تاریخی، تفاوت روایت‌های شیعه و اهل‌سنت، ماجرای سقیفه، اعتراض حضرت فاطمه زهرا(س)، ماجرای فدک و ابعاد سیاسی و اجتماعی خطبه فدکیه مطرح است. تفکیک گزارش‌های تاریخی اولیه از تفسیرهای کلامی و روایت‌های متأخر، ضرورتی اساسی برای بازخوانی مستند این مقطع از تاریخ اسلام محسوب می‌شود. خبرنگار ایکنا از همدان در گفت‌وگو با معصومه ریعان، عضو هیئت علمی گروه الهیات دانشگاه بوعلی‌سینا، به بررسی مستندات تاریخی حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، جایگاه حضرت فاطمه زهرا(س) در این تحولات و ابعاد سیاسی، حقوقی و اجتماعی مواضع ایشان پرداخته است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم:
ایکنا ـ منابع تاریخی و حدیثی چه جایگاهی در ارزیابی تحلیل‌ها و روایت‌های مربوط به حضرت فاطمه زهرا(س) دارند؟
نکته اساسی، تفکیک سه سطح از داده‌هاست. نخست، گزارش‌های منابع تاریخی و حدیثی سده‌های دوم و سوم هجری؛ دوم، تفسیرهای حقوقی و کلامی قرون بعدی؛ و سوم، ادعاهای متأخر که درباره آن‌ها اتفاق‌نظر تاریخی وجود ندارد.
در این مصاحبه بر منابع بر سطح اول تکیه داریم، منابع اصلی تاریخی ما در این سطح، به ترتیب قدمت، عبارت‌اند از مصنف ابن‌ابی‌شیبه، متوفای ۲۳۵؛ صحیح بخاری، متوفای ۲۵۶؛ انساب‌الاشراف بلاذری، متوفای ۲۷۹؛ بلاغات‌النساء ابن‌طیفور، متوفای حدود ۲۸۰؛ و تاریخ الرسل والملوک طبری، متوفای ۳۱۰.
منابع شیعی اولیه نیز نهج‌البلاغه است که گردآورده سید رضی و مربوط به سده چهارم هجری است و الاحتجاج طبرسی که مربوط به سده ششم هجری می‌شود.
اما منابع پس از آن‌ها را نباید در یک ردیف با گزارش‌های سده دوم و سوم، به‌عنوان شاهد معاصر حادثه به کار برد. البته نقل یک خبر در طبری یا بلاذری و دیگر منابع نیز به‌معنای تصدیق قطعی آن گزارش‌ها نیست.
ایکنا ـ چگونگی شکل‌گیری خلافت پس از رحلت پیامبر(ص) و جایگاه علی(ع) و بنی‌هاشم در تحولات سقیفه چگونه قابل بازخوانی است؟
پس از رحلت رسول خدا(ص)، گروهی از انصار در سقیفه بنی‌ساعده جمع شدند. سقیفه به‌معنای سایه‌بان و محل تجمع طایفه بوده است. در مدینه چند سقیفه وجود داشت که سقیفه بنی‌ساعده، متعلق به قبیله خزرج، معروف‌ترین آن‌هاست.
گزارش مفصل عمر از ماجرای این گردهمایی در صحیح بخاری آمده است. او می‌گوید انصار درباره جانشینی در این مکان جمع شدند تا اینکه ابوبکر، عمر و ابوعبیده بن جراح به آنان رسیدند. بحث میان مهاجران و انصار بالا گرفت و در نهایت به انتخاب ابوبکر انجامید.
نکته مهم این گزارش آن است که این نشست محدود و شتاب‌زده بوده، نه مجمعی فراگیر با حضور همه قبایل و نه نشستی که از پیش پیش‌بینی شده باشد. بنی‌هاشم نیز در آن حضور نداشتند؛ زیرا سرگرم امور مربوط به تشییع و تدفین پیکر مطهر پیامبر(ص) بودند و این غیبت بعداً به یکی از محورهای اعتراض تبدیل شد.
البته درباره اینکه آیا جلسه سقیفه از پیش برنامه‌ریزی شده بود، گزارش‌های شیعی و سنی قطعیت ندارند. آنچه قطعی است، سرعت تصمیم‌گیری، غیبت بنی‌هاشم و مناقشه بر سر شیوه بیعت است.
از طرف دیگر، به‌تدریج در خانه فاطمه(س) نیز گروهی از معترضان به انتخاب سقیفه، متشکل از مهاجران و انصار، جمع شدند. حضور حضرت علی(ع)، زبیر، عباس، مقداد، سلمان، ابوذر و عمار در گزارش‌های مختلف آمده است، اما این نام‌ها با یک سند واحد نیامده‌اند و عدد واحد قابل اتکایی نیز برای حاضران ثبت نشده است. زمان دقیق این گردهمایی نسبت به دفن پیامبر هم در منابع یکسان نیست؛ بنابراین، بهتر است بدون تاریخ‌گذاری قطعی بگوییم این تجمع اعتراضی در همان روزهای بحران پس از سقیفه شکل گرفته است. زنان بنی‌هاشم نیز احتمالاً در فضای خانه حضور داشته‌اند، اما منابع عمدتاً مردان را نام برده‌اند.
در روایت عایشه در کتاب بخاری آمده است که علی(ع) در ماه‌های نخست بیعت نکرد و از اینکه بدون مشورت با خاندان پیامبر تصمیم گرفته شده بود، آزرده بود. این موضوع نشان می‌دهد اختلاف صرفاً شخصی نبوده، بلکه به مسئله مشورت، جایگاه خویشاوندان پیامبر و مشروعیت روند تصمیم‌گیری مربوط می‌شده است. بنابراین، سقیفه نشستی محدود از بخشی از انصار و سپس سه تن از مهاجران بود که به‌صورت ناگهانی به گزینه جانشینی رسید و ابوبکر را برگزید.
ایکنا ـ ماجرای فدک از منظر حقوقی و تاریخی چگونه بود؟
از نظر حقوقی باید دو پرسش را مطرح کرد. نخست اینکه آیا اموال مورد بحث، مانند فدک، ترکه شخصی و قابل ارث بودند یا اموال عمومی و فیء شمرده می‌شدند که پیامبر اداره می‌کرد؟ دوم اینکه آیا فدک پیش‌تر در زمان حیات به فاطمه(س) بخشیده شده بود یا مطالبه بر مبنای ارث بود؟
روایت بخاری، در کتاب المغازی و با همین مضمون در کتاب الخمس، مطالبه را در قالب «میراث» نقل می‌کند؛ فاطمه میراث خود از آنچه خدا در مدینه و فدک افاضه کرده بود و باقی‌مانده خمس خیبر را خواست. ابوبکر به سخنی منسوب به پیامبر استناد کرد: «لا نُورَث، ما ترکنا صدقة، إنما یأکل آل‌محمد فی هذا المال» و گفت آن را به همان شیوه پیامبر اداره می‌کند.
سند این روایت در صحیح بخاری چنین است: عایشه، عروه بن زبیر، ابن‌شهاب زهری، عقیل، لیث، یحیی بن بکیر. در همان روایت آمده است که فاطمه خشمگین شد و تا زمان وفات با او سخن نگفت.
اما در سنت شیعی، استدلال بخشش و هبه فدک در زمان حیات نیز مطرح است و نباید آن را با مطالبه ارث یکی دانست. درباره آیات ارث، یعنی آیه ۶ سوره مریم درباره زکریا و آیه ۱۶ سوره نمل، «و ورث سلیمان داوود»، استدلال حضرت زهرا(س) این بود که قرآن کریم از ارث‌بری در میان پیامبران سخن گفته است؛ در حالی که برخی مفسران اهل‌سنت آن را به ارث علم و نبوت تفسیر کرده‌اند. بنابراین، اختلاف تفسیری واقعی است و وجود گزارش در بخاری پایان‌بخش اختلاف فقهی نیست.
ایکنا ـ خطبه فدکیه چه ابعاد اعتقادی، سیاسی، اجتماعی و حقوقی دارد؟
خطبه فدکیه را باید متنی چندلایه دانست و ساختار آن را می‌توان در هفت بخش خلاصه کرد که شامل حمد و توحید، نبوت، قرآن، فلسفه احکام، حق فدک، امامت و رهبری و در نهایت سخن با مهاجران و انصار است. حضرت در این خطابه از مبانی اعتقادی آغاز می‌کند و به حقوق و سیاست می‌رسد.
دو فراز خطبه بسیار مهم است. یکی فلسفه احکام که شامل ایمان برای پاکی از شرک، نماز برای دوری از تکبر، زکات برای توسعه روزی، روزه برای تثبیت اخلاص، عدالت برای هماهنگی جامعه و امامت برای جلوگیری از تفرقه است. یعنی دین مجموعه‌ای از دستورهای جدا از زندگی نیست.
دوم عبارت «و جعل إمامتنا نظاماً للملة» است؛ امامت مایه نظم امت است، نه مقامی تشریفاتی. در اینجا مسئله از فدک به چگونگی اداره جامعه پس از پیامبر(ص) می‌رسد و حضرت سکوت در برابر بی‌عدالتی را نقد می‌کند.
از منظر مطالعات زنان نیز خطبه ظرفیت بالایی دارد: زن به‌عنوان صاحب حق مالکیت، کنشگر سیاسی که در مسجد در برابر جمع سخن می‌گوید، صاحب دانش که به قرآن استناد می‌کند و مسئول اجتماعی است. البته از یک واقعه تاریخی نمی‌توان بی‌واسطه همه احکام فقهی مشارکت سیاسی را استخراج کرد، اما ظرفیت زن برای عاملیت و حضور آگاهانه، استدلال و نقد قدرت به‌روشنی اثبات می‌شود.
متأسفانه تصویری که سال‌ها جا افتاده، حضرت فاطمه(س) را زنی محصور در خانه، مشغول آسیاب‌کردن و پخت‌وپز نشان می‌دهد؛ تصویری کلیشه‌ای و ناقص که با حقیقت تاریخی فاصله دارد.
اگر روایت هبه فدک پذیرفته شود، ایشان از تمکن مالی برخوردار بوده و فدک منطقه‌ای حاصلخیز با درآمد قابل توجه بوده است. آنچه در منابع مستند است، این است که حضرت فاطمه زهرا(س) شخصیتی کاریزماتیک با حلقه تعلیم بود و اوج کنش ایشان در میدان سیاست رقم خورد؛ ایستادن در مسجد در میان مهاجران و انصار و ایراد خطبه فدکیه در روزگاری که بسیاری جرئت اعتراض نداشتند.
ایشان از حق، قانون، قدرت و مسئولیت صاحبان قدرت سخن گفت. این الگوی زن صاحب حق، عقل و مسئولیت اجتماعی، ظرفیت مهمی برای گفت‌وگوی معاصر درباره عدالت و مشارکت اجتماعی است.
انتهای پیام