هویت ایرانی را باید در لایه‌های تمدنی و معنوی آن جست‌وجو کرد

به گزارش ایکنا سلسه نشست‌های علمی گفت‌وگو درباره مسئله ایران و هویت ایرانی با عنوان «مسئله ایران و هویت ایرانی» شامگاه سه‌شنبه 19 آبان‌ماه با حضور قاسم پورحسن استاد دانشگاه علامه طباطبایی و حسن بلخاری استاد دانشگاه تهران و مدیر گروه مطالعات عالی هنر و دبیری زهرا حاجی شاه‌کرم برگزار شد. 

کافه‌ها باید به عرصه‌ای برای اندیشه و شکل‌گیری حوزه عمومی تبدیل شوند

زهرا حاجی‌شاه‌کرم، پژوهشگر و مدرس دانشگاه، با تأکید بر ظرفیت فضاهای فرهنگی در تقویت حیات اجتماعی و گفت‌وگوی عمومی گفت: کافه‌ها می‌توانند با عبور از کارکردهای تجاری و تفریحی، به عرصه‌هایی برای طرح مسائل مشترک، تبادل اندیشه، نقد اجتماعی و شکل‌گیری افکار عمومی تبدیل شوند؛ عرصه‌هایی که در آن شهروندان فارغ از جایگاه و منزلت اجتماعی خود، فرصت شنیدن و بیان دیدگاه‌هایشان را پیدا کنند.

وی در این نشست تخصصی با تشریح ضرورت شکل‌گیری فضاهای گفت‌وگومحور در جامعه، اظهار کرد: یکی از نیازهای اساسی زندگی اجتماعی امروز، ایجاد فرصت‌هایی برای اندیشیدن درباره مسائل مشترک است. چنین فرصت‌هایی می‌توانند بخشی از فضای روزمره زندگی را به مجالی برای تأمل، گفت‌وگو و مواجهه با دیدگاه‌های متفاوت تبدیل کنند.

حاجی شاه‌کرم با بیان اینکه گفت‌وگو صرفاً به معنای انتقال اطلاعات و تبادل دانسته‌ها نیست، افزود: گفت‌وگوی واقعی زمانی شکل می‌گیرد که افراد بپذیرند ممکن است دیگری ابعادی از واقعیت را ببیند که از نگاه آنان پنهان مانده است. بنابراین، حضور در یک گفت‌وگوی فکری مستلزم نوعی آمادگی برای بازاندیشی در باورها و دریافت‌های پیشین است. اگر افراد صرفاً با هدف اثبات درستی دیدگاه خود وارد گفت‌وگو شوند، امکان شکل‌گیری فهم مشترک و یادگیری متقابل کاهش می‌یابد.

کافه‌ها و شکل‌گیری حوزه عمومی

این پژوهشگر با ارجاع به اندیشه یورگن هابرماس و مفهوم «حوزه عمومی» به نقش تاریخی کافه‌ها در شکل‌گیری حیات فکری و اجتماعی اروپا اشاره کرد و گفت: هابرماس در کتاب «دگرگونی ساختاری حوزه عمومی» به چگونگی شکل‌گیری عرصه‌ای در جامعه مدرن می‌پردازد که در آن شهروندان می‌توانستند درباره مسائل عمومی بحث و تبادل نظر کنند. کافه‌ها و محافل عمومی در قرن‌های هفدهم و هجدهم میلادی از جمله مکان‌هایی بودند که چنین امکانی را فراهم می‌کردند.

حاجی‌شاه‌کرم ادامه داد: این فضاها به‌تدریج از محل‌هایی برای معاشرت و گذران اوقات فراغت فراتر رفتند و به عرصه‌هایی برای گفت‌وگو درباره ادبیات، اقتصاد، سیاست و مسائل اجتماعی تبدیل شدند. در این محافل، افراد می‌توانستند درباره موضوعاتی فراتر از زندگی خصوصی خود سخن بگویند و در شکل‌گیری نوعی افکار عمومی مشارکت داشته باشند.

وی با تأکید بر اینکه تجربه تاریخی کافه‌ها می‌تواند برای فهم ظرفیت فضاهای فرهنگی در جامعه امروز نیز الهام‌بخش باشد، اظهار کرد: کافه‌ها این امکان را دارند که از یک واحد تجاری و محل ارائه خدمات به نهادی فرهنگی و اجتماعی تبدیل شوند؛ نهادی که در آن تولید معنا، تبادل تجربه و گفت‌وگو درباره مسائل جامعه صورت می‌گیرد. از این منظر، کافه صرفاً مکانی برای حضور افراد نیست، بلکه می‌تواند بخشی از زیرساخت اجتماعی اندیشیدن و گفت‌وگو باشد.

فاصله گرفتن از سلسله‌مراتب رسمی و تقویت برابری در گفت‌وگو

مدیر نشست با اشاره به تفاوت ظرفیت فضاهای فرهنگی با محیط‌های رسمی دانشگاهی تصریح کرد: دانشگاه به‌واسطه ساختارهای اداری و علمی خود، دارای سلسله‌مراتب و مناسبات مشخصی است؛ اما محیط‌های فرهنگی و کافه‌ها می‌توانند امکان ارتباط و مشارکت افراد با موقعیت‌های اجتماعی و شغلی متفاوت را فراهم کنند. این ویژگی فرصتی ایجاد می‌کند تا دانش و تجربه گروه‌های مختلف جامعه در کنار یکدیگر قرار گیرد.

وی افزود: در چنین فضایی، آنچه باید مبنای ارزیابی سخن افراد قرار گیرد، قدرت استدلال و کیفیت اندیشه آنان است، نه صرفاً عنوان دانشگاهی، موقعیت اداری یا منزلت اجتماعی‌شان. البته برابری در گفت‌وگو به معنای انکار نابرابری‌های واقعی در جامعه نیست؛ بلکه به این معناست که در جریان بحث و تبادل نظر، قدرت استدلال باید بر قدرت ناشی از موقعیت و جایگاه اجتماعی تقدم داشته باشد.

حاجی‌شاه‌کرم با تأکید بر اینکه تحقق چنین وضعیتی نیازمند فراهم کردن زمینه مشارکت گروه‌های متنوع اجتماعی است، خاطرنشان کرد: اگر فضاهای فرهنگی تنها در اختیار گروهی خاص از جامعه قرار گیرند، نمی‌توان آن‌ها را عرصه عمومی فراگیر دانست. حضور زنان، اقلیت‌ها، اقشار کم‌برخوردار و گروه‌هایی که به دلایل مختلف از مشارکت در عرصه‌های عمومی محروم مانده‌اند، برای تحقق معنای واقعی حوزه عمومی ضروری است.

سه کارکرد آموزشی، فرهنگی و اجتماعی کافه‌ها

این پژوهشگر در ادامه به سه کارکرد مهم کافه‌ها و مجموعه‌های فرهنگی در جامعه اشاره کرد و گفت: نخستین کارکرد را می‌توان در حوزه آموزش و پیوند میان دانش دانشگاهی و تجربه زیسته شهروندان جست‌وجو کرد. بسیاری از مسائل اجتماعی صرفاً با بحث‌های تخصصی در محیط‌های دانشگاهی فهم نمی‌شوند و لازم است دانش علمی در ارتباط با تجربه‌های واقعی مردم قرار گیرد. فضاهای فرهنگی می‌توانند بستری برای این ارتباط و تبادل دوطرفه فراهم کنند.

وی دومین کارکرد را فعالیت‌های فرهنگی و فکری دانست و افزود: برگزاری نشست‌های تخصصی، جلسات کتاب‌خوانی، شاهنامه‌خوانی، حافظ‌خوانی، نقد و بررسی متون و برنامه‌های پژوهشی، از جمله فعالیت‌هایی است که می‌تواند کافه‌ها را به مراکزی برای تقویت فرهنگ عمومی تبدیل کند. در این چارچوب، فعالیت فرهنگی نباید به برگزاری برنامه‌های مناسبتی یا سرگرمی‌های مقطعی محدود شود، بلکه باید زمینه استمرار فعالیت‌های فکری و شکل‌گیری اجتماعات فرهنگی را فراهم آورد.

حاجی‌شاه‌کرم سومین کارکرد را در حوزه اجتماعی و ایجاد شبکه‌های ارتباطی میان شهروندان دانست و اظهار کرد: این فضاها می‌توانند زمینه آشنایی و ارتباط میان افرادی را فراهم کنند که دغدغه‌ها و مسائل مشترکی دارند. چنین ارتباطاتی به‌تدریج شبکه‌هایی از شهروندان فعال و مشارکت‌جو ایجاد می‌کند که می‌توانند در طرح مسائل عمومی و شکل‌گیری افکار عمومی نقش داشته باشند.

کافه‌ها لزوماً دموکراتیک نیستند

وی در عین حال تأکید کرد که نباید درباره ظرفیت فضاهای فرهنگی نگاهی آرمان‌گرایانه و بدون توجه به محدودیت‌های واقعی داشت. به گفته او، کافه‌ها و محافل فرهنگی به‌صورت خودکار به فضاهایی روشنفکرانه، آزاد و دموکراتیک تبدیل نمی‌شوند و حتی ممکن است مناسبات طبقاتی و محدودیت‌های اجتماعی موجود در جامعه در همین فضاها نیز بازتولید شوند.

این پژوهشگر افزود: اگر قرار است کافه‌ها نقشی در شکل‌گیری حوزه عمومی ایفا کنند، باید به مسئله دسترسی و فراگیری آن‌ها توجه شود. فضایی که تنها گروه محدودی از افراد امکان حضور و مشارکت در آن را دارند، نمی‌تواند نماینده جامعه و عرصه‌ای برای گفت‌وگوی عمومی باشد. بنابراین، طراحی برنامه‌ها و فعالیت‌های فرهنگی باید به‌گونه‌ای باشد که گروه‌های مختلف اجتماعی بتوانند در آن حضور پیدا کنند و صدای آنان شنیده شود.

ضرورت پیوند دانشگاه و زندگی اجتماعی

حاجی‌شاه‌کرم در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به مسئولیت دانشگاهیان در برابر جامعه گفت: دانشگاه نباید خود را به فضای کلاس درس، پژوهش‌های تخصصی و مناسبات درونی نهاد دانشگاه محدود کند. اندیشه و دانش زمانی می‌توانند در زندگی اجتماعی اثرگذار باشند که میان دانشگاه، شهر و تجربه روزمره شهروندان ارتباط برقرار شود.

وی با بیان اینکه گسترش گفت‌وگوی عمومی به مشارکت فعال دانشگاهیان و نخبگان فکری نیاز دارد، افزود: استادان و پژوهشگران می‌توانند با حضور در فضاهای فرهنگی و ارتباط مستقیم با شهروندان، به انتقال دانش و همچنین شناخت بهتر مسائل و تجربه‌های اجتماعی کمک کنند. این ارتباط باید دوسویه باشد؛ به این معنا که دانشگاه تنها انتقال‌دهنده دانش به جامعه نباشد، بلکه از تجربه‌ها و پرسش‌های جامعه نیز برای بازاندیشی در مسائل علمی و اجتماعی بهره بگیرد.

این پژوهشگر در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: کافه‌ها و مجموعه‌های فرهنگی نباید صرفاً به محلی برای عرضه سرگرمی و حال خوب تبدیل شوند، بلکه باید بتوانند پرسش‌های جدی مطرح کنند و زمینه گفت‌وگو، نقد، پاسخ‌گویی و بازاندیشی را فراهم آورند. ارزش چنین فضاهایی در آن است که افراد را به مواجهه فکری با یکدیگر دعوت کنند و امکان پذیرش دیگری و شنیدن صداهای متفاوت را در جامعه گسترش دهند.

 هویت ایران را باید در لایه‌های تمدنی، معنوی و تاریخی آن جست‌وجو کرد

قاسم پورحسن، استاد دانشگاه علامه طباطبایی، با تأکید بر اینکه ایران را نمی‌توان صرفاً در چارچوب جغرافیا، دولت و قدرت سیاسی فهم کرد، گفت: ایران واجد میراثی تاریخی و تمدنی است که در طول قرن‌ها استمرار یافته و برای شناخت آن باید به بنیان‌های اخلاقی، فلسفی و معنوی این سنت توجه کرد.

پورحسن در نشست تخصصی «گفت‌وگو درباره مسئله ایران و هویت ایرانی» با طرح این پرسش که ایران را چگونه باید فهم و تعریف کرد، اظهار کرد: در مواجهه با مسئله ایران، نباید صرفاً به مرزهای جغرافیایی یا ساختار سیاسی آن توجه کنیم. ایران در معنایی عمیق‌تر، یک موطن تاریخی و معنوی است که لایه‌های مختلفی از تجربه تاریخی، اندیشه، فرهنگ و ارزش‌های انسانی را در خود جای داده است.

وی با اشاره به کتاب «تربیت کوروش» اثر گزنفون افزود: این اثر که در دوره شکوفایی اندیشه یونانی نوشته شده، تصویری از قدرت سیاسی ارائه می‌دهد که در آن اخلاق، فضیلت و دانایی اهمیت اساسی دارند. اهمیت کتاب تنها به شخصیت کوروش یا روایت زندگی یک فرمانروا محدود نیست، بلکه باید به میراثی توجه کرد که امکان شکل‌گیری چنین الگویی از فرمانروایی را فراهم آورده است.

نسبت دانش، قدرت و بازنمایی ایران

این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به مباحث میشل فوکو درباره نسبت دانش و قدرت و تحلیل ادوارد سعید در کتاب «شرق‌شناسی» اظهار کرد: برای شناخت جایگاه ایران در جهان معاصر باید به این مسئله توجه کنیم که جوامع و تمدن‌ها چگونه در نظام‌های معرفتی و فرهنگی دیگران بازنمایی می‌شوند. دانش صرفاً مجموعه‌ای از اطلاعات خنثی درباره جهان نیست؛ بلکه در بسیاری از موارد، شیوه شناخت و توصیف جوامع با مناسبات قدرت ارتباط پیدا می‌کند.

پورحسن افزود: در تحلیل ادوارد سعید، شرق در بخشی از سنت فکری غرب به‌عنوان موضوع شناخت و بازنمایی ساخته شده است. ازاین‌رو، برای فهم مسئله ایران باید هم به تصویر ایران در نگاه دیگران توجه کنیم و هم ببینیم خودمان چگونه تاریخ و هویت خویش را روایت می‌کنیم. مسئله صرفاً اصلاح یک تصویر بیرونی نیست، بلکه بازشناسی ظرفیت‌های تاریخی و معرفتی خودمان نیز اهمیت دارد.

وی با اشاره به برخی تحلیل‌های ژئوپلیتیک درباره جایگاه ایران، از جمله مباحث مطرح‌شده در کتاب «جهان در صد سال آینده» نوشته جورج فریدمن، گفت: ایران را نمی‌توان صرفاً بر اساس متغیرهای مقطعی و قدرت سیاسی تحلیل کرد. استمرار تاریخی و فرهنگی این سرزمین نشان می‌دهد که لایه‌های هویتی آن از عمق و استحکام برخوردارند؛ همانند درخت سروی که در برابر طوفان خم می‌شود، اما از میان نمی‌رود.

ایران؛ موطن معنوی و تمدنی

پورحسن با تأکید بر اینکه قدرت یک کشور تنها با شاخص‌های اقتصادی و نظامی سنجیده نمی‌شود، خاطرنشان کرد: میراث معنوی و لایه‌های عمیق فرهنگی از مؤلفه‌هایی هستند که در تحلیل هویت کشورها نباید نادیده گرفته شوند. این میراث در طول تاریخ، در زبان، ادبیات، فلسفه، سنت‌های اخلاقی و شیوه زندگی مردم استمرار پیدا می‌کند.

وی با اشاره به نماد آتش در شعر حافظ و سنت‌های فکری ایران افزود: آتش در بسیاری از بازنمایی‌های فرهنگی و ادبی می‌تواند نماد روشنایی، خرد و استمرار حیات معنوی باشد. این معنا را می‌توان در پیوند با تأکید سنت ایرانی بر پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک نیز بررسی کرد. در این سنت، زندگی انسانی با مسئولیت اخلاقی و جست‌وجوی حقیقت پیوند دارد.

این استاد دانشگاه همچنین به جایگاه زرتشت در تاریخ اندیشه اشاره کرد و گفت: توجه متفکرانی همچون نیچه به شخصیت زرتشت، از جمله موضوعاتی است که می‌تواند در بررسی تأثیر و بازتاب سنت ایرانی در اندیشه جهانی مورد توجه قرار گیرد. در سنت زرتشتی نیز پیوند میان انسان، خرد، قدرت و اخلاق از جایگاه مهمی برخوردار است.

تداوم سنت حکمی ایران در جهان اسلام

پورحسن در بخش دیگری از سخنان خود به نقش میراث ایرانی در شکل‌گیری سنت‌های علمی و فلسفی جهان اسلام پرداخت و اظهار کرد: چهره‌هایی همچون ابن‌سینا و فارابی در تداوم و توسعه سنت حکمی نقش مهمی داشتند و ظرفیت‌های زبان فارسی و میراث فکری ایران در آثار آنان نیز قابل بررسی است. ابن‌سینا علاوه بر آثار عربی، آثاری به زبان فارسی نوشت و سهروردی نیز با طرح مفهوم حکمت خسروانی، پیوندی میان حکمت اشراقی و میراث فکری ایران باستان برقرار کرد.

وی افزود: این استمرار نشان می‌دهد که هویت ایرانی را نباید صرفاً در محدوده یک دوره تاریخی یا یک شکل خاص از نظام سیاسی جست‌وجو کرد. میراث ایران در دوره‌های مختلف تاریخی بازخوانی شده و در تعامل با سنت‌های فکری دیگر، صورت‌های تازه‌ای به خود گرفته است.

سه الگوی مواجهه با ایران

این پژوهشگر در ادامه، سه الگوی متفاوت برای فهم ایران و مواجهه با آن را از یکدیگر متمایز کرد و گفت: نخستین الگو، نگاه به ایران در چارچوب دولت ـ ملت است؛ در این رویکرد، ایران به‌مثابه واحدی سیاسی در نظم بین‌المللی و تابع قواعد و مناسبات آن تحلیل می‌شود. الگوی دوم، نگاه امپراتوری‌محور است که بر میراث تاریخی، قلمرو و ساختارهای گسترده سیاسی ایران در گذشته تأکید دارد.

وی الگوی سوم را توجه به ایران در مقام یک هویت تمدنی و معنوی دانست و افزود: این سطح از تحلیل، از دو چارچوب پیشین فراتر می‌رود؛ زیرا مسئله تنها ساختار سیاسی یا وسعت قلمرو نیست، بلکه نوعی تلقی از انسان، جهان و زندگی مطرح است که در طول تاریخ در سنت ایرانی شکل گرفته است.

پورحسن تصریح کرد: برای فهم کامل ایران باید به این لایه تمدنی توجه کرد. مسئله ایران در چنین چارچوبی صرفاً میزان قدرت نظامی یا اقتصادی آن نیست، بلکه ظرفیت فکری و فرهنگی آن برای ارائه صورت‌بندی‌های متفاوت از انسان و جهان نیز اهمیت دارد.

میراث ایرانی و مسئله انسان در جهان مدرن

وی با اشاره به نقدهای مطرح‌شده درباره تمدن مدرن و مسئله ازخودبیگانگی انسان اظهار کرد: یکی از مسائل مهم در بررسی جهان جدید، فاصله گرفتن انسان از حقیقت وجودی و ظرفیت‌های اصیل خویش است. مارکس و شماری از متفکران فلسفی و اجتماعی، هر یک از منظری به پیامدهای چنین وضعیتی پرداخته‌اند. توسعه امکانات مادی و فناورانه، اگر با توجه به ابعاد اخلاقی و معنوی زندگی انسان همراه نباشد، لزوماً به تعالی و رهایی او منجر نخواهد شد.

این استاد دانشگاه با تأکید بر ظرفیت میراث ایرانی برای طرح دوباره مسئله انسان افزود: سنت فکری ایران با تأکید بر خرد، اخلاق و معنویت می‌تواند زمینه‌ای برای بازاندیشی در نسبت انسان و جهان معاصر فراهم کند. البته چنین ظرفیتی زمانی اهمیت پیدا می‌کند که از سطح ارجاع تاریخی فراتر برود و در گفت‌وگو با مسائل واقعی جهان امروز قرار گیرد.

پورحسن در پایان تصریح کرد: بازشناسی هویت ایرانی نباید به ملی‌گرایی افراطی یا ادعای برتری یک ملت بر دیگر ملت‌ها منجر شود. آنچه اهمیت دارد، شناخت میراثی فکری و تمدنی است که بر خرد، اخلاق و توجه به حقیقت انسان تأکید می‌کند و می‌تواند در مواجهه با مسائل معاصر همچنان الهام‌بخش باشد.

فردوسی از هنر، معنای جامع فضیلت‌های انسانی و اخلاقی را اراده کرده است

حسن بلخاری، استاد دانشگاه تهران و مدیر گروه مطالعات عالی هنر، با بررسی ریشه‌شناختی و فلسفی مفهوم هنر در متون اوستایی و پهلوی گفت: هنر در سنت فکری ایران باستان مفهومی فراتر از مهارت‌های فنی و رشته‌های هنری به معنای امروزی داشته و به مجموعه‌ای از فضیلت‌های اخلاقی، خرد، نیک‌اندیشی و کمالات انسانی اشاره می‌کرده است؛ ازاین‌رو، عبارت مشهور فردوسی «هنر نزد ایرانیان است و بس» را باید در پرتو این معنای تاریخی و تمدنی فهم کرد.

بلخاری در بخش پایانی نشست تخصصی «گفت‌وگو درباره مسئله ایران و هویت ایرانی» به تبیین معنای واژه هنر در سنت ایرانی پرداخت و اظهار کرد: یکی از راه‌های شناخت عمیق‌تر هویت ایرانی، بازگشت به مفاهیم بنیادینی است که در متون کهن این سرزمین شکل گرفته‌اند. واژه هنر یکی از این مفاهیم است که برای فهم معنای آن باید از برداشت‌های متداول امروزی فاصله گرفت و کاربردهای آن را در متون اوستایی و پهلوی بررسی کرد.

وی با اشاره به سه مفهوم هنر، فن و صناعت افزود: این سه واژه در دوره‌های مختلف تاریخی گاه به یکدیگر نزدیک شده‌اند، اما از نظر معنایی یکسان نیستند. فن و صناعت بیشتر به مهارت، توانایی و چگونگی انجام یک کار اشاره دارند؛ درحالی‌که هنر در سنت ایرانی معنایی گسترده‌تر دارد و با کمال، فضیلت و ویژگی‌های درونی انسان مرتبط است. بنابراین، وقتی فردوسی می‌گوید «هنر نزد ایرانیان است و بس»، نباید معنای رایج امروزین هنر، یعنی موسیقی، معماری و دیگر رشته‌های هنری، را به این عبارت محدود کنیم.

ریشه‌شناسی هنر در زبان اوستایی

این استاد دانشگاه با اشاره به ساختار واژگانی هنر در زبان‌های باستانی ایران گفت: در بررسی ریشه‌شناختی این مفهوم باید به پیشوند «هو» در زبان اوستایی توجه کرد. این پیشوند در ترکیب با واژه‌های دیگر، بار معنایی مثبت و کمال‌بخش پیدا می‌کند و با مفاهیمی همچون نیکویی، زیبایی، شایستگی و فضیلت ارتباط دارد. از این منظر، واژه هنر را باید در پیوند با سنتی زبانی و فکری بررسی کرد که نیکویی و کمال را در مرکز توجه قرار می‌دهد.

بلخاری افزود: این شیوه کاربرد را در شماری از ترکیبات و نام‌های برجای‌مانده از سنت ایرانی نیز می‌توان مشاهده کرد. اهمیت این بررسی آن است که نشان می‌دهد هنر در معنای کهن خود صرفاً به یک توانایی بیرونی یا مهارت عملی اشاره نداشته، بلکه با کیفیت و کمال وجودی انسان ارتباط پیدا می‌کرده است.

هنر در گات‌ها؛ پیوند فضیلت، شناخت و خرد

وی در ادامه به بررسی کاربرد واژه هنر در گات‌ها یا گاهان، سرودهای منسوب به زرتشت در مجموعه اوستا، پرداخت و اظهار کرد: برای شناخت جایگاه یک واژه در سنت اوستایی باید به اعتبار و جایگاه متون مختلف این مجموعه توجه داشت. گات‌ها از بخش‌های مهم اوستا هستند و بررسی کاربرد واژه هنر در آن‌ها می‌تواند در فهم معنای اولیه این مفهوم راهگشا باشد.

این پژوهشگر فلسفه هنر با اشاره به دو کاربرد واژه هنر در گات‌ها تصریح کرد: در نخستین کاربرد، هنر با شناخت و تمییز میان نیک و بد و تشخیص ارزش اخلاقی کردارها ارتباط پیدا می‌کند. این معنا نشان می‌دهد که هنر در اندیشه ایرانی با نوعی قوه تشخیص اخلاقی همراه است و انسان برخوردار از هنر کسی است که توانایی شناخت نیکی و بدی را دارد.

بلخاری افزود: نکته مهم‌تر آن است که در این کاربرد، هنر با صفتی الهی و ایزدی نیز پیوند می‌خورد. به این ترتیب، هنر در بنیاد خود از حقیقتی معنوی و اخلاقی برخوردار است و نمی‌توان آن را به مهارت‌های ظاهری فروکاست.

وی درباره دومین کاربرد این واژه در گات‌ها گفت: در این بخش، هنر در ارتباط با مفهوم «منش نیک» یا «بهمن» قرار می‌گیرد. بهمن در سنت زرتشتی با خرد و اندیشه نیک ارتباط دارد و از جایگاه مهمی در نظام مفهومی این سنت برخوردار است. بنابراین، این کاربرد نیز بر ارتباط هنر و خرد دلالت می‌کند.

خرد، جوهر هنر ایرانی در شاهنامه

بلخاری با اشاره به بازتاب این پیوند در شاهنامه فردوسی اظهار کرد: هنگامی که کاربردهای واژه هنر را در متون اوستایی و پهلوی بررسی می‌کنیم، بهتر می‌توانیم جایگاه آن را در ادبیات فارسی و به‌ویژه شاهنامه دریابیم. در بسیاری از مواضع شاهنامه، هنر در کنار خرد قرار گرفته است و این همراهی اتفاقی نیست؛ زیرا خرد، جوهر و بنیاد هنر ایرانی به شمار می‌رود.

وی تأکید کرد: در چنین نگرشی، هنر صرفاً صورت و نقش نیست و نمی‌توان آن را به زیبایی ظاهری یا مهارت در تولید یک اثر محدود کرد. هنر باید حامل معنا باشد و در پیوند با خرد و فضیلت فهم شود. ازاین‌رو، در سنت ایرانی نمی‌توان از هنر به معنای اصیل آن سخن گفت، اما خرد و منش نیک را از آن جدا کرد.

دینکرد و فهرست فضیلت‌های ایرانی

این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود به متون پهلوی، به‌ویژه کتاب پنجم دینکرد، اشاره کرد و گفت: پس از بررسی متون اوستایی، مراجعه به متون پهلوی برای فهم تحول و تداوم مفاهیم اهمیت دارد. این متون در شرح و تفسیر سنت اوستایی نقش دارند و می‌توانند تصویری روشن‌تر از معنای مفاهیم بنیادین فرهنگ ایران ارائه کنند.

وی با اشاره به فصل چهارم کتاب پنجم دینکرد، که به موضوع برگزیدگی و برتری تخمه یا نژاد ایرانیان می‌پردازد، افزود: در این متن مجموعه‌ای از ویژگی‌ها و فضیلت‌های اخلاقی برشمرده شده که در فهم مفهوم هنر اهمیت دارند؛ از جمله خرد نیک، نیکویی، پیمان‌داری، سپاسگزاری، شرم و آزرم، امیدواری، بخشندگی، راستی، آزادگی و دوست داشتن نیکان.

بلخاری تصریح کرد: به نظر می‌رسد عبارت «هنر نزد ایرانیان است و بس» در شاهنامه فردوسی را می‌توان در پرتو همین مجموعه فضیلت‌ها فهم کرد. هنر در اینجا نامی برای مجموعه‌ای از کمالات انسانی است که در سنت ایرانی مورد توجه بوده‌اند. بنابراین، مقصود فردوسی از هنر، برخورداری از مجموعه‌ای از صفات اخلاقی و انسانی است، نه صرفاً توانایی در یک رشته هنری یا حرفه‌ای خاص.

هنر و مسئله برتری‌جویی قومی

وی در توضیح نسبت این برداشت با مفهوم هویت ایرانی تأکید کرد: اشاره به فضیلت‌های ایرانی نباید به معنای برتری ذاتی یک قوم یا نژاد بر دیگران تفسیر شود. سخن از یک میراث فرهنگی و جایگاه مجموعه‌ای از ارزش‌های اخلاقی در یک سنت تمدنی است، نه مجوزی برای خودبرتربینی ملی یا قومی.

این پژوهشگر افزود: حتی می‌توان این احتمال را مطرح کرد که در چنین روایتی، ایرانیان حامل و انتقال‌دهنده فضیلت‌هایی هستند که قابلیت گسترش در میان دیگر جوامع انسانی را دارند. از این منظر، ارزش یک سنت تمدنی در آن نیست که فضیلت‌ها را به انحصار خود درآورد، بلکه در توانایی آن برای پرورش و گسترش ارزش‌های انسانی است.

بلخاری در ادامه سخنان خود با اشاره به مفهوم «فره» در سنت ایرانی و نسبت آن با تحقق فضیلت‌ها گفت: صرف شناخت فضیلت‌ها برای برخورداری از حقیقت آن‌ها کافی نیست؛ بلکه انسان باید برای تحقق این ویژگی‌ها در وجود خود تلاش کند. فضیلت زمانی ارزش حقیقی پیدا می‌کند که از سطح آگاهی و شناخت فراتر رود و در شخصیت و زندگی فردی و اجتماعی انسان متجلی شود.

وی با پرداختن به معنای فرهنگ در سنت فکری ایران اظهار کرد: یکی از معانی بنیادین فرهنگ را می‌توان در پروردن، برکشیدن و به فعلیت رساندن ظرفیت‌های وجودی انسان جست‌وجو کرد. انسان از استعدادها و قابلیت‌های بالقوه‌ای برخوردار است و فرهنگ زمینه ظهور و شکوفایی این قابلیت‌ها را فراهم می‌کند.

این استاد دانشگاه ادامه داد: از این منظر، فرهنگ صرفاً انتقال اطلاعات، آداب و رسوم یا مجموعه‌ای از دانسته‌ها نیست؛ بلکه فرایندی برای تعالی انسان و بالفعل کردن ظرفیت‌های اخلاقی و وجودی اوست. فضیلت‌ها زمانی در زندگی انسان معنا پیدا می‌کنند که از حالت بالقوه خارج شوند و در رفتار و کردار او تحقق یابند.

هنر به‌مثابه میراثی که باید در نسل‌ها استمرار یابد

وی با اشاره به کاربردهای دیگر واژه هنر در متون پهلوی افزود: در برخی از این متون، هنر و شایستگی در پیوند با حفظ و انتقال ارزش‌ها در نسل‌های مختلف مطرح شده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد که هنر تنها یک ویژگی فردی نیست، بلکه می‌تواند بخشی از میراث اخلاقی و فرهنگی یک جامعه باشد که از نسلی به نسل دیگر انتقال پیدا می‌کند.

بلخاری همچنین به کاربرد واژه «آهو» در برخی متون ادبی و شاهنامه اشاره کرد و گفت: این واژه در بعضی از کاربردهای کهن به معنای عیب، نقص و نقطه مقابل فضیلت است. بنابراین، برای فهم دقیق برخی ابیات باید معنای تاریخی واژه‌ها را در نظر گرفت و آن‌ها را صرفاً بر اساس کاربرد امروزی‌شان تفسیر نکرد.

وی در پایان با جمع‌بندی مباحث خود تأکید کرد: بررسی متون اوستایی و پهلوی نشان می‌دهد که هنر در سنت ایرانی مفهومی جامع و فضیلت‌محور دارد و مجموعه‌ای از کمالات اخلاقی و انسانی را دربرمی‌گیرد. ازاین‌رو، هنگامی که فردوسی از هنر ایرانی سخن می‌گوید، مقصود او مجموعه‌ای از ارزش‌هایی همچون خرد، نیک‌اندیشی، راستی، آزادگی، بخشندگی و پیمان‌داری است. پاسداشت این میراث نیز زمانی تحقق می‌یابد که این فضیلت‌ها نه‌فقط در متون تاریخی، بلکه در زندگی واقعی انسان‌ها و نسل‌های آینده حضور داشته باشند.