حجت‌الاسلام والمسلمین محمد مسجدجامعی تببین کرد
پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، جامعه اسلامی با تحولات و اتفاقات مهمی، به‌ویژه در مسئله رهبری و جانشینی ایشان، مواجه شد. در این میان، حضرت فاطمه زهرا(س) نیز جایگاهی محوری پیدا کردند و برخی از مهم‌ترین حوادث روزهای نخست پس از رحلت پیامبر(ص)، با زندگی ایشان قرین شد و همچنان برای بسیاری از مخاطبان پرسش‌برانگیز است. حجت‌الاسلام والمسلمین محمد مسجدجامعی در مجموعه گفتگوهایی با عنوان تا «راه گم نشود» که به مناسبت شهادت حضرت زهرا(س) مطرح کرده‌اند به بازخوانی زمینه ها و ریشه‌های تاریخی شهادت حضرت زهرا(س) پرداختند. آنچه در ادامه می‌خوانید بخش نخست این گفت‌و‌گو است.
به نظر جناب‌عالی، چه زمینه‌ها و عواملی موجب شد که تحولات پس از رحلت پیامبر(ص) به این شکل رقم بخورد و حضرت زهرا(س) در میان این حوادث جایگاهی محوری پیدا کنند؟ در ابتدا درباره زمینه‌های تاریخی این مسئله توضیح بفرمایید.
برای پاسخ به این پرسش، لازم است چند مقدمه را مطرح کنم. نخست اینکه تصور عمومی مسلمانان، چه شیعیان و چه اهل سنت، درباره صدر اسلام به معنای عام و به‌ویژه درباره سال‌های پایانی عمر پیامبر اکرم(ص) و حوادث منتهی به رحلت ایشان، لزوماً تصور دقیق و کاملی نیست. ممکن است گفته شود این تصور بر اساس منابع تاریخی، روایی و دیگر متونی شکل گرفته است که در اختیار مسلمانان قرار داشته‌اند. این سخن تا حدودی درست است؛ اما مسئله اینجاست که برای شناخت دقیق مقاطع حساس تاریخ، نمی‌توان صرفاً به گزارش‌های رسمی و مستقیم تاریخی اکتفا کرد.
در بررسی زندگی شخصیت‌های بزرگ تاریخی، چه در گذشته و چه در دوران معاصر، معمولاً با مجموعه‌ای از گزارش‌های رسمی مواجه هستیم که تصویری مشخص از آن شخصیت ارائه می‌کنند. بااین‌حال، برای دستیابی به تصویری دقیق‌تر، لازم است شواهد، قرائن و مستندات غیرمستقیم را نیز بررسی کنیم. این شواهد، در بسیاری موارد، می‌توانند اطلاعاتی در اختیار ما قرار دهند که در گزارش‌های رسمی و مستقیم تاریخی کمتر به آن‌ها پرداخته شده است. بنابراین، اگر مجموعه این قرائن را تا حد امکان گردآوری و بررسی کنیم، به تصویری روشن‌تر و دقیق‌تر از شرایط تاریخی دست خواهیم یافت.
یکی از موضوعات مهمی که برای پاسخ به پرسش شما باید به آن توجه کنیم، شناخت موقعیت پیامبر اکرم(ص) در روزهای پایانی عمر شریف ایشان است. بدون آشنایی با شرایط اجتماعی، سیاسی و تاریخی آن دوره، نمی‌توان تحولات پس از رحلت پیامبر را به‌درستی تحلیل کرد.
با توجه به فرمایش جناب‌عالی، برای شناخت دقیق‌تر حوادث صدر اسلام باید علاوه بر منابع تاریخی و روایی، شواهد و قرائن دیگری را نیز بررسی کرد. این شواهد و قرائن چه حوزه‌هایی را دربرمی‌گیرند؟
شواهد اجتماعی، قبیله‌ای و مناسبات میان گروه‌های مختلف جامعه آن روز، همگی در این بررسی اهمیت دارند. البته هرکدام از این موضوعات نیازمند بحث و بررسی مستقل و مفصلی هستند. برای ورود به بحث، باید به شرایط پیامبر اکرم(ص) پیش و پس از فتح مکه توجه کنیم. تا پیش از فتح مکه، اسلام عمدتاً در مدینه مرکزیت داشت و در برخی نقاط دیگر نیز به‌صورت محدود و موردی حضور پیدا کرده بود. اما پس از فتح مکه، شرایط به‌طور اساسی تغییر کرد.
جزیره‌العرب در آن زمان فاقد حکومت متمرکز و پایتخت سیاسی واحد بود؛ بااین‌حال، مکه از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود و مرکزیت دینی، تاریخی و فرهنگی مهمی در میان قبایل عرب داشت. فتح مکه نیز حادثه‌ای معمولی نبود. این شهر نه از طریق یک جنگ گسترده و خونین، بلکه با تدبیر و شیوه‌ای خاص در اختیار مسلمانان قرار گرفت. این شیوه مدیریت، در تاریخ جامعه عرب آن زمان، نمونه‌ای کم‌نظیر بود و خود موضوعی مهم برای بررسی تاریخی است. پس از فتح مکه، موقعیت اسلام در سراسر جزیره‌العرب به‌سرعت گسترش یافت. به همین دلیل، سال نهم هجری را «عام‌الوفود» یا سال هیئت‌ها نامیده‌اند؛ زیرا گروه‌ها و نمایندگان قبایل مختلف به مدینه می‌آمدند، با پیامبر بیعت می‌کردند و اسلام می‌آوردند.
در پی این تحولات، بزرگان مکه، چه از بنی‌امیه و چه از دیگر خاندان‌ها و قبایل، به مدینه آمدند. در واقع، مدینه به مرکز اصلی قدرت و اداره جامعه اسلامی تبدیل شد و افراد بانفوذ و شاخص نیز به این شهر روی آوردند. اما نکته مهم این است که نباید گسترش ظاهری اسلام را به معنای شکل‌گیری یکپارچگی عمیق اعتقادی و معنوی در میان همه این افراد تلقی کنیم.
اینکه تصور کنیم همه کسانی که پس از فتح مکه به اسلام گرویدند، به یک اندازه از نظر اعتقادی و معنوی با پیامبر(ص) همراه بودند، تصور دقیقی نیست. بسیاری از افراد و گروه‌ها به اسلام پیوستند و با پیامبر(ص) بیعت کردند، اما این مسئله لزوماً به معنای شکل‌گیری همان میزان از نفوذ معنوی و اعتقادی در آنان نبود که پیامبر پیش از فتح مکه در میان یاران نزدیک و جامعه نخستین مسلمانان داشتند. به بیان دیگر، نفوذ اجتماعی و سیاسی پیامبر پس از فتح مکه از نظر کمی و گستره جغرافیایی افزایش یافت، اما نفوذ عمیق معنوی و اعتقادی ایشان در میان مجموعه بزرگ‌تری از افرادی که به اسلام پیوسته بودند، الزاماً به همان نسبت گسترش پیدا نکرد.
با وجود گسترش قلمرو نفوذ پیامبر اکرم(ص) پس از فتح مکه، ایشان با شرایط اجتماعی و سیاسی پیچیده‌تری مواجه شدند و در برخی حوزه‌ها، مقاومت‌هایی در برابر جایگاه و تصمیمات ایشان وجود داشت. آیا جنگ تبوک را می‌توان یکی از شواهد این وضعیت دانست؟
بله. جنگ تبوک از این جهت اهمیت زیادی دارد و خود موضوعی مفصل برای بررسی تاریخی است. این واقعه صرفاً یک رویارویی نظامی با رومیان نبود، بلکه در تحلیل آن باید به برخی مسائل و مشکلات داخلی جامعه اسلامی نیز توجه کرد.
در جریان بازگشت سپاه اسلام از تبوک، حادثه‌ای رخ داد که در منابع تاریخی از آن با عنوان «لیلة العقبه» یاد شده است. بنا بر گزارش‌های تاریخی، گروهی درصدد ترور پیامبر اکرم (ص) برآمدند.
در آن هنگام، پیامبر از مسیری باریک و کوهستانی عبور می‌کردند. عمار بن یاسر و حذیفه بن یمان نیز در کنار ایشان بودند. افرادی تصمیم داشتند سنگ‌هایی را از بالای کوه به سمت مسیر حرکت پیامبر(ص) رها کنند تا مرکب ایشان سقوط کند و در نتیجه، پیامبر(ص) کشته شوند. این اقدام به نتیجه نرسید، اما اصل وقوع چنین حادثه‌ای نشان می‌دهد که پیامبر اکرم(ص) در سال‌های پایانی عمر شریف خود با چه شرایط دشوار و پیچیده‌ای مواجه بودند.
این ماجرا را می‌توان نمونه‌ای از مقاومت‌ها و مخالفت‌هایی دانست که در برابر پیامبر(ص) وجود داشت؛ مخالفت‌هایی که گاهی به شکل فردی و موردی و گاهی در قالب اقدامات سازمان‌یافته‌تر بروز می‌کردند. بنابراین، نمی‌توان شرایط پیامبر(ص) پس از فتح مکه را با شرایط ایشان در سال‌های نخست حضور در مدینه یکسان دانست. هرچه به پایان عمر پیامبر(ص) نزدیک‌تر می‌شویم، با مجموعه‌ای از مسائل و پیچیدگی‌های بیشتری مواجه می‌شویم.
با توجه به این شرایط، به نظر می‌رسد یکی از مهم‌ترین مسائل پیش روی پیامبر اکرم (ص)، موضوع جانشینی و معرفی حضرت علی بن ابی‌طالب (ع) به‌عنوان جانشین ایشان بوده است. آیا می‌توان گفت مقاومت‌هایی که در جامعه اسلامی وجود داشت، بر نحوه طرح این مسئله از سوی پیامبر تأثیر گذاشت؟
مطالب مرتبط
