در گفت‌وگو با ایکنا مطرح شد
بزرگان دین و اهل معرفت همواره بر ضرورت شناخت عظمت و حقیقت ایام فاطمیه تأکید داشته و معتقد بوده‌اند که این ایام باید با نوعی سوگواری عالمانه همراه باشد تا به فرصتی برای خودسازی، معرفت‌افزایی و تجدید عهد با ولایت تبدیل شود.
حضرت زهرا(س) حقیقتی جامع و چندساحتی‌اند؛ از یک سو، در بلندای معرفت و ولایت، مقامی دارند که شناخت حقیقی ایشان با ادراک اسرار الهی و حقیقت شب قدر پیوند می‌خورد و از سوی دیگر، در متن زندگی اجتماعی، الگویی ماندگار از بندگی، بصیرت، روشنگری و دفاع از حق به شمار می‌روند. بازخوانی این دو ساحت در کنار یکدیگر، می‌تواند افق تازه‌ای پیش روی ما بگشاید؛ افقی که در آن، معرفت و معنویت از مسئولیت اجتماعی جدا نیست و سوگواری، مقدمه‌ای برای تحول فردی و اجتماعی می‌شود.
محمدجواد ادبی، استاد دانشگاه و پژوهشگر عرفان اسلامی، به تبیین ابعاد عرفانی و معرفتی شخصیت حضرت فاطمه زهرا(س) پرداخت و با اشاره به جایگاه ولایت در منظومه عرفان اسلامی، فاطمیه را فرصتی برای تطهیر قلب، عبور از غفلت، رسیدن به حقیقت ولایت و بازخوانی شیوه‌های دفاع از حق دانست. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانیم و می‌بینم:
ایکنا ـ بزرگان دین همواره توصیه داشتند که عظمت فاطمیه درک شود و علاوه بر عزاداری، نوعی سوگواری معرفت‌شناسانه برایمان شکل بگیرد. عزاداری حقیقی چگونه محقق می‌شود و چگونه می‌توان آن را به تجدید عهد با مسئله ولایت پیوند زد؟
نقطه آغاز بسیار خوبی برای این بحث است. در مواجهه با امر قدسی و شخصیت‌های مقدس، نخستین مسئله‌ای که باید مورد توجه قرار گیرد، رعایت ادب است. مواجهه ما با مقام‌های الهی باید از ظاهر تا باطن، از تمرکز ذهنی تا حضور قلب، با نوعی انسجام و آمادگی همراه باشد. به تعبیر عارفان، باید در مقام جمع قرار بگیریم و مجموعه وجود خود را برای این مواجهه آماده کنیم. اکنون ما در ایام فاطمیه قرار داریم و روز شهادت صدیقه طاهره(س) نقطه اوج این سوگواری‌هاست. پرسش اساسی این است که ادب مواجهه ما با مقام ولی خدا چیست؟
در سنت عرفان اسلامی، ولایت مهم‌ترین سرّ حقیقی حضرت ختمی‌مرتبت(ص) محسوب می‌شود. اولیای الهی و امامان معصوم(ع) در روایات، به جایگاه ویژه حضرت فاطمه زهرا(س) اشاره کرده‌اند. در همین زمینه، تعبیری از اهل‌بیت(ع) نقل شده است که می‌فرمایند: «نَحْنُ حُجَجُ اللَّهِ عَلَى الْخَلْقِ أَجْمَعِينَ، وَأُمُّنَا فَاطِمَةُ حُجَّةٌ عَلَيْنَا»؛ ما حجت‌های خداوند بر تمام آفریدگان هستیم و مادرمان فاطمه حجت خدا بر ماست. بنابراین، حضرت زهرا(س) در منظومه معرفتی اهل‌بیت، جایگاهی بسیار بلند دارند و مواجهه با مقام ایشان نیازمند آدابی ویژه است.
نخستین ادب، ادب تخلیه است. ما باید برای درک مقام حضرت زهرا(س) از آنچه تاکنون بوده‌ایم فاصله بگیریم و وارد موقعیتی تنزیهی شویم؛ یعنی خود را از آلودگی‌ها و موانعی که امکان درک حقیقت را از ما می‌گیرند، پاک کنیم. همان‌گونه که گفته‌اند:
«شو آن‌گاه دیده بر آن پاک انداز
او را به چشم پاک توان دید چو هلال»
هر دیده‌ای شایستگی جلوه‌گری آن ماه را ندارد. برای بهره‌مندی از خورشید ولایت، باید جان خود را از آلودگی‌ها و غفلت‌ها پاکیزه کنیم.
ادب دوم، ادب حرمت است. وقتی قرار است با حقیقتی متعالی مواجه شویم، باید حریم آن حقیقت را بیش از گذشته پاس بداریم. فاطمیه صرفاً یک مناسبت آیینی نیست، بلکه مناسبتی همواره اکنونی است. حضرت زهرا(س) ما را به رعایت حرمت‌ها و مراقبت از اموری دعوت می‌کنند که باید در زندگی فردی و اجتماعی خود حفظ کنیم.
قدسیت زمانی شکوفا می‌شود که حرمت‌ها رعایت شوند. بدون مراقبه و حرمت‌نهادن، ارجمندی و قداست ظهور پیدا نمی‌کند. مقصود از ادب حرمت نیز عبور از امور ظاهری صرف و حرکت به سوی اوصاف باطنی است. برای مثال، ما معمولاً کثرت عالم را عاملی برای غفلت می‌دانیم؛ اما اگر همین کثرت بتواند ما را به وحدت دلالت کند، چه اتفاقی می‌افتد؟ اگر کثرت موجب شود قدر وحدت را بیشتر بدانیم، آن‌گاه می‌توانیم از دل همین کثرات به سوی حقیقت ولایت حرکت کنیم. فاطمیه فرصتی برای ایستادن، درنگ‌کردن و فاصله‌گرفتن از امواج زندگی روزمره است؛ فرصتی برای وحدت‌جویی و بازگشت به حقیقت.
پس از این دو مرحله، به ادب آیینگی می‌رسیم. در این مرحله، قلب خود را در برابر ولایت عرضه می‌کنیم تا قابلیت انعکاس نور حقیقت را پیدا کند. قلبی که از غفلت‌ها و آلودگی‌ها پاک شده باشد، آمادگی بیشتری برای انعکاس جلوه ولی خدا خواهد داشت.
به تعبیر حافظ:
«آینه شو جمال پری‌طلعتان طلب
جارو بزن به خانه و پس میهمان طلب»
آینه تا زمانی که زنگار دارد، نمی‌تواند نور را به‌درستی منعکس کند. قلب انسان نیز برای انعکاس انوار الهی باید از زنگار غفلت پاک شود. بنابراین، فاطمیه باید با ما چنین کند که قلبمان را صاف‌تر و آمادگی‌مان را برای دریافت جلوه‌های الهی بیشتر سازد. ما انسان‌های معصومی نیستیم و در معرض غفلت‌های روزگار قرار داریم؛ ازاین‌رو، آمدن ایام شهادت صدیقه طاهره(س) فرصتی برای یافتن دوباره خود، بازشناسی قلب و فراهم‌کردن زمینه انعکاس نور عالم معناست.
از این منظر، قرارگرفتن در ایام فاطمیه یک فرایند زیستی و معنوی است؛ فرایندی که باید در جان انسان تداوم پیدا کند و او را در حوزه ولایت به قرب اهل‌بیت(ع) نزدیک‌تر سازد. اشک، سوگواری، ندبه و دعا راه‌هایی برای این پاکیزگی هستند؛ اما هر اندازه آگاهی و ادب ما در این مسیر بیشتر باشد، اشک و سوگواری ما نیز عمق بیشتری پیدا می‌کند و تأثیر آن ماندگارتر خواهد شد.
ما نباید ایام فاطمیه را به چند روز یا یک دهه محدود کنیم و پس از آن تا سال آینده از آن فاصله بگیریم. این مناسبت‌ها همواره زنده‌اند؛ زیرا مؤمن همیشه با قلب خود مواجه است و همواره به تطهیر و تزکیه نیاز دارد. چه فرصتی بهتر از حضور در ساحت اهل‌بیت(ع) برای دستیابی به این پاکیزگی.
ایکنا ـ در سخنان شما بر مقام ولایت حضرت زهرا(س) تأکید شد. شاید این پرسش مطرح شود که مقام ولی‌اللهی حضرت زهرا(س) چه تفاوتی با مسئله امامت دارد و این جایگاه چگونه قابل تبیین است؟
پرسش بسیار خوبی است. مرحوم امام خمینی(ره) با همان عمق عرفانی و معرفتی خود، تعبیر بسیار زیبایی دارند و می‌فرمایند اگر قرار بود رسالت بر بانویی عظیم‌الشأن قرار گیرد، آن بانو صدیقه طاهره(س) بود. این سخن، بیانگر جایگاه بسیار عمیق و مبنایی حضرت زهرا(س) است. ایشان «اُمّ‌الائمه النجباء النقباء» هستند؛ یعنی مادر امامان بزرگوار و سرچشمه ظهور و پرورش آن حقیقت ولایی‌اند.
حضرت زهرا(س) جایگاهی بی‌بدیل در پرورش، شکوفایی و ظهور معارف اهل‌بیت(ع) دارند. در روایات عرفانی و شیعی، از مصحف فاطمه(س) و صحیفه فاطمیه به‌عنوان یکی از منابع معرفتی اهل‌بیت یاد شده است. این صحیفه در روایات، حاصل ارتباط جبرئیل با حضرت زهرا(س)، دریافت و تقریر آن از سوی ایشان و کتابت امیرالمؤمنین(ع) معرفی شده است.
البته ما نمی‌گوییم صحیفه فاطمیه قرآن است یا هم‌رتبه آیات قرآن قرار دارد؛ زیرا چنین ادعایی درست نیست. همچنین نمی‌گوییم این صحیفه قرآن دیگری است، بلکه براساس روایات شیعی، با حقیقتی معرفتی مواجه هستیم که در پیوند با مقام معنوی حضرت زهرا(س) شکل گرفته است. بنابراین، جایگاه حضرت زهرا(س) را باید در افقی فراتر از یک نقش خانوادگی یا تاریخی بررسی کرد. ایشان مادر اهل‌بیت(ع) هستند و این مادری، صرفاً یک نسبت ظاهری و جسمانی نیست، بلکه واجد ابعاد عمیق معرفتی و ولایی است.
یکی از زیباترین تعابیر برای فهم این جایگاه، مفهوم «لیلةالقدر» است. در اینجا می‌توانیم به روایتی از امام صادق(ع) اشاره کنیم که در تفسیر سوره قدر، حضرت فاطمه(س) را حقیقت شب قدر معرفی می‌کنند.
ایکنا ـ در روایتی از امام صادق(ع) آمده است: «اللَّيْلَةُ فَاطِمَةُ، وَالْقَدْرُ اللَّهُ؛ فَمَنْ عَرَفَ فَاطِمَةَ حَقَّ مَعْرِفَتِهَا فَقَدْ أَدْرَكَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ». این روایت چگونه قابل تفسیر است و چه نسبتی میان حقیقت حضرت زهرا(س) و شب قدر وجود دارد؟
این روایت در تفسیر فرات کوفی و برخی منابع روایی دیگر نقل شده است. امام صادق(ع) در این بیان، حقیقت لیلةالقدر را به حضرت فاطمه(س) مرتبط می‌کنند و می‌فرمایند هر کس فاطمه را آنگونه که شایسته است بشناسد، شب قدر را درک کرده است.
در عرفان و حکمت شیعی، با دو ساحت نزول و صعود مواجه هستیم. آنچه از عالم بالا به سوی عالم پایین می‌آید، در ادبیات عرفانی با مفهوم شب و لیل ارتباط پیدا می‌کند و آنچه از عالم پایین به سوی عالم بالا صعود می‌کند، با مفهوم روز و یوم تبیین می‌شود.
شب در اینجا صرفاً یک موقعیت زمانی و مقطعی نیست. لیلةالقدر حقیقتی است که مقدرات هستی در آن تقدیر و تثبیت می‌شود؛ شبی که هزاران روز و هزاران راز در درون آن نهفته است. شب است، اما از بسیاری از روزها روشن‌تر و آشکارتر است. بنابراین، نباید لیلةالقدر را فقط به معنای یک شب در تقویم و زمان معمولی زندگی خودمان در نظر بگیریم. این حقیقت به افقی فراتر از زمان روزمره ما تعلق دارد؛ افقی که می‌توان آن را با زمان دهری و سرمدی توضیح داد.
حقیقت صدیقه طاهره نیز از همین منظر قابل بررسی است. وجود مبارک ایشان حقیقتی فراتر از محدودیت‌های زمانی و مکانی دارد که در یک مقطع تاریخی در جهان ظهور پیدا کرده است. وقتی امام صادق(ع) می‌فرمایند: «فَمَنْ عَرَفَ فَاطِمَةَ حَقَّ مَعْرِفَتِهَا فَقَدْ أَدْرَكَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ»، در حقیقت به این نکته اشاره می‌کنند که شناخت حضرت زهرا(س) با شناخت یکی از عمیق‌ترین اسرار عالم هستی پیوند دارد.
قرآن کریم درباره شب قدر می‌فرماید: «وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ» تو چه می‌دانی شب قدر چیست؟ این تعبیر نشان می‌دهد که حقیقت شب قدر فراتر از ادراک معمولی انسان است. ما می‌توانیم از این حقیقت بهره‌مند شویم، اما میزان بهره‌مندی ما به اندازه ظرفیت و استعداد وجودی خودمان خواهد بود.
من همواره در بیان این مباحث تأکید می‌کنم که عطیه‌های الهی به اندازه قابلیت انسان‌ها در دسترس آنان قرار می‌گیرد. کسی که در طول سال قلب خود را برای حضور و مراقبه آماده کرده است، در شب قدر و در مناسبت‌هایی مانند ایام شهادت حضرت زهرا(س)، دریافت و ادراک متفاوتی خواهد داشت. کسی که قلب خود را پالایش می‌کند و در مسیر سلوک معنوی قرار می‌گیرد، می‌تواند در مواجهه با حقیقت صدیقه طاهره، افق‌های تازه‌ای از معرفت را تجربه کند.
نکته دیگری که باید به آن توجه کنیم، معنای حزن و اندوه در فاطمیه است. گاهی تصور می‌کنیم سوگواری صرفاً حالتی انفعالی است؛ در حالی که حزن فاطمی می‌تواند منشأ حرکت، جنبش و پویایی باشد. این اندوه قرار نیست ما را در غم متوقف کند، بلکه باید موجب انقلاب درونی و حرکت قلب شود. حزن حقیقی در فاطمیه، حزنی است که انسان را به بیداری، خودشناسی و حرکت به سوی حقیقت دعوت می‌کند.
از همین رو، می‌توان گفت ما از غم صدیقه طاهره(س) به نوعی خرمی و شکوفایی معنوی می‌رسیم؛ زیرا این غم، غمی سازنده و تحول‌آفرین است. در همین زمینه، تعبیر «فاطمه» نیز از نظر معرفتی قابل توجه است. در برخی روایات، درباره نام‌گذاری ایشان به فاطمه آمده است که مردم از شناخت کنه و حقیقت وجودی ایشان ناتوان‌اند. این معنا با حقیقت لیلةالقدر نیز تناسب دارد؛ زیرا هر دو حقیقت، فراتر از ادراک عادی انسان قرار می‌گیرند.
ایکنا ـ در ادامه سوره قدر، خداوند می‌فرماید: «لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ». در برخی روایات نیز برای این آیه تفسیر ویژه‌ای بیان شده است. اگر ممکن است درباره این آیه و همچنین آیه بعد، یعنی نزول فرشتگان و روح، توضیح بیشتری بفرمایید.
اتفاقاً معمولاً می‌بینم که دوستان در مباحث مربوط به سوره قدر، به یکی دو آیه نخست بسنده می‌کنند و از ادامه آیات عبور می‌کنند؛ در حالی که آیات بعدی نیز مبانی اولیه را تبیین و توسعه می‌دهند. در آیه سوم می‌خوانیم: «لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» شب قدر از هزار ماه برتر است.
در روایتی از امام صادق (ع)، این تعبیر با هزار مؤمن و جایگاه حضرت فاطمه(س) ارتباط داده شده است. در این تفسیر، حضرت صدیقه طاهره از هزار مؤمن برتر معرفی می‌شوند. مقصود از مؤمن در اینجا صرفاً معنای عمومی ایمان نیست، بلکه می‌توان آن را ناظر به مرتبه‌ای از ایمان و معرفت در میان اولیای الهی دانست. تعبیر هزار مؤمن نیز افزون بر معنای عددی، می‌تواند بیانگر کثرت، عظمت و وسعت جایگاه باشد. در این منظومه، حضرت زهرا(س) جایگاهی دارند که از نظر معرفتی و معنوی، برتر از این مجموعه عظیم معرفی می‌شود.
سپس به آیه چهارم می‌رسیم: «تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ» فرشتگان و روح در آن شب، به اذن پروردگارشان برای هر امری فرود می‌آیند. این آیه نیز از نظر معرفتی بسیار عمیق است. در تفسیر این آیه، درباره حقیقت ملائکه و روح و ارتباط آن با عالم ولایت، مباحث گسترده‌ای مطرح شده است.
در برخی تبیین‌های روایی و عرفانی، فرشتگان با حاملان علوم اهل‌بیت(ع) و حقیقت روح با مرتبه‌ای از علم و آگاهی قدسی مرتبط دانسته شده‌اند. در این منظومه، روح‌القدس نیز مفهومی بسیار عمیق دارد. این مفهوم در ادبیات عرفانی و فلسفی، هم در سنت اسلامی و هم در سنت‌های دینی دیگر، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. اگر بخواهیم آن را از منظر حکمت و عرفان شیعی بررسی کنیم، با حقیقتی مرتبط با آگاهی‌بخشی، حیات معنوی و افاضه معرفت مواجه می‌شویم.
حضرت زهرا(س) در این منظومه معرفتی، مادر امامان و سرچشمه‌ای برای فهم ابعاد عمیق ولایت معرفی می‌شوند. ایشان شأنی دارند که نمی‌توان آن را صرفاً در محدوده نقش‌های متعارف انسانی خلاصه کرد.
وقتی از مقام حضرت زهرا(س) سخن می‌گوییم، باید توجه کنیم که ایشان در عین برخورداری از شئون انسانی، واجد جایگاهی معنوی و الهی هستند که درک آن نیازمند معرفت عمیق است. گاهی هرچه بیشتر درباره این حقایق سخن می‌گوییم، احساس می‌کنیم زبان و بیان ما برای توصیف حقیقت کافی نیست. به تعبیر مولانا:
«آب دریا را اگر نتوان کشید
هم به قدر تشنگی باید چشید»
ما نیز باید به اندازه ظرفیت و تشنگی معرفتی خود از این دریای بی‌کران بهره ببریم.
ایکنا ـ با توجه به این مباحث عمیق قرآنی و عرفانی، ممکن است شخصیت حضرت زهرا(س) برای برخی افراد دور از دسترس به نظر برسد؛ آنگونه که تصور شود نمی‌توان به ساحت زندگی روزمره و انسانی ایشان نزدیک شد.
مسئله اصلی این است که گاهی در پرداختن به شخصیت‌هایی مانند صدیقه طاهره(س)، افق‌گشایی‌های این‌جهانی و اجتماعی ایشان را فراموش می‌کنیم. آنچه تاکنون عرض کردم، ناظر به شئون معنوی و عمیق حضرت زهرا(س) بود؛ اما در سوی دیگر ماجرا، با شخصیتی اجتماعی، نهضت‌ساز و جریان‌آفرین مواجه هستیم. حضرت زهرا(س) در زندگی اجتماعی خود نیز در پی حقیقت و وجه‌الله بودند. در روایتی، تعبیری بسیار زیبا از ایشان نقل شده است: «شَغَلَتْنِي لَذَّةُ خِدْمَتِهِ عَنْ مَسْأَلَتِهِ، لَا حَاجَةَ لِي غَيْرَ النَّظَرِ إِلَى وَجْهِهِ الْكَرِيمِ فِي دَارِ السَّلَامِ» لذت خدمت به خداوند مرا از درخواست‌کردن از او بازداشته است و هیچ حاجتی جز نظر به وجه کریم او در سرای سلام ندارم. این تعبیر نشان می‌دهد که حضرت زهرا(س) حتی در مناسبات زندگی و در مواجهه با مسائل اجتماعی نیز وجه‌الله را طلب می‌کنند.
زندگی اجتماعی ایشان، زندگی مبتنی بر دفاع از حریم ولایت، تبیین حقانیت امیرالمؤمنین (ع) و مواجهه با جریان انکار حق است. برای نمونه، خطبه فدکیه را در نظر بگیرید. با متنی مواجه هستیم که از نظر مفاهیم درونی، ساختار استدلالی و افق‌های معنایی، بی‌نظیر است. حضرت زهرا(س) در میان مسلمانان سخن می‌گویند و با زبانی عمیق، مبانی اعتقادی، جایگاه ولایت و حقانیت امیرالمؤمنین (ع) را تبیین می‌کنند.
حضرت زهرا(س) در مناسبات روزمره زندگی نیز وجه‌الله را طلب می‌کنند؛ خودشان در مسیر وجه‌الله قرار دارند، به وجه‌الله نظر می‌کنند و از وجه‌الله دفاع می‌کنند. اگر همه این ابعاد را کنار یکدیگر قرار دهیم، می‌بینیم که این مفاهیم در وجود یک انسان متجلی شده‌اند؛ انسانی که در عین برخورداری از شئون انسانی، دارای مرتبه‌ای از طهارت و معرفت الهی است.
ما نمی‌گوییم حضرت زهرا(س) فرشته‌ای بوده‌اند که از آسمان آمده و هیچ نسبتی با زندگی انسانی نداشته‌اند. ایشان بانویی پاکدامن، عالمه و عابده هستند که در متن زندگی انسانی حضور دارند؛ اما این حضور با حقیقت معنوی و مقام ولایی ایشان پیوند خورده است. حضرت زهرا(س) در شرایط دشوار سیاسی و اجتماعی پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، در مدت زمانی کوتاه، یکی از مهم‌ترین کنش‌های اجتماعی و معرفتی تاریخ اسلام را رقم زدند.
باید توجه کنیم که ایشان در کمتر از صد روز، در شرایطی بسیار پیچیده، تلاش کردند از حق دفاع کنند و حقیقت ولایت را برای جامعه اسلامی تبیین کنند. بنابراین، میان زندگی معنوی و حضور اجتماعی حضرت زهرا(س) هیچ تعارضی وجود ندارد. انسان می‌تواند در بالاترین مرتبه توجه به وجه‌الله قرار داشته باشد و در عین حال، در متن جامعه حضور فعال داشته باشد، از حق دفاع کند، روشنگری کند و در برابر انحرافات بایستد. این یکی از مهم‌ترین درس‌های زندگی حضرت زهرا(س) است.
ایکنا ـ با توجه به این دو ساحت از شخصیت حضرت زهرا(س)، یعنی مقام معنوی و قرآنی ایشان از یک سو و حضور اجتماعی و تاریخی ایشان از سوی دیگر، امروز ما چگونه می‌توانیم از زندگی و شخصیت آن حضرت الهام بگیریم و این آموزه‌ها را در رفتار فردی و اجتماعی خود به کار ببندیم؟
همه عرایض پیشین من برای رسیدن به همین نقطه بود؛ اینکه بتوانیم ارتباطی اکنونی و زنده با صدیقه طاهره(س) برقرار کنیم. در گام نخست، باید قلب خود را به پاکیزگی و طهارت وادار کنیم. این طهارت، زمینه رهایی ما از کثرت‌ها و غفلت‌هایی را فراهم می‌کند که در زندگی روزمره گرفتار آن‌ها هستیم.
ما انسان‌هایی آسیب‌پذیر هستیم و در خاکدان دنیا زندگی می‌کنیم؛ دنیایی که بسیاری از شئون آن بر غفلت استوار شده است. ایام فاطمیه و سالروز شهادت صدیقه طاهره(س)، نهیبی برای بیرون‌آمدن از این غفلت و رسیدن به بیداری است.
البته این بیداری نباید به چند روز عزاداری محدود شود. همان‌طور که پیش‌تر عرض کردم، فاطمیه یک مناسبت کوتاه‌مدت و گذرا نیست، بلکه حقیقتی ماندگار و پایدار است. هنر ما این است که این حقیقت را با معرفت‌اندوزی و مراقبت مستمر در زندگی خود توسعه دهیم. فاطمیه مانند سبزینه‌ای است که در قلب انسان روشن می‌شود و رویش پیدا می‌کند؛ اما این سبزینه برای حفظ طراوت و رشد خود، به آب معرفت نیاز دارد. از سوی دیگر، فاطمیه فرصتی برای بازپروری زیست اجتماعی ماست. ما باید در پرتو شخصیت حضرت زهرا(س)، شیوه دفاع از حق را دوباره بیاموزیم و انواع مواجهه با باطل را بشناسیم.
زندگی حضرت زهرا(س) را نمی‌توان صرفاً در یک شیوه یا یک رفتار خلاصه کرد. ایشان در موقعیت‌های مختلف از روش‌های گوناگون برای دفاع از حق استفاده کردند؛ گاهی سخن گفتند، گاهی تبیین و روشنگری کردند، گاهی دعوت کردند و در موقعیت‌هایی نیز با سکوت یا ایستادگی، موضع خود را نشان دادند.
پس چرا برخی از ما تصور می‌کنیم برای دفاع از حق تنها یک روش وجود دارد؟ حضرت زهرا(س) به ما می‌آموزند که باید گونه‌گونی روش‌های دفاع از حق را بشناسیم و در هر موقعیت، متناسب با شرایط همان موقعیت عمل کنیم.
اگر باید سخن گفت، سخن بگوییم؛ اگر باید تحلیل و تبیین کرد، به روشنگری بپردازیم؛ اگر باید دعوت کرد، دعوت کنیم؛ اگر موقعیت، سکوت را اقتضا می‌کند، سکوت کنیم و اگر دفاع از حق به ایستادگی و فداکاری نیاز دارد، از ایستادگی و شهامت دریغ نکنیم. حضرت زهرا(س) تنها در خطبه فدکیه از حق امیرالمؤمنین(ع) دفاع نکردند؛ بلکه در تمام مراحل زندگی، از دوران حیات پیامبر اکرم(ص) تا پس از رحلت ایشان و تا زمان شهادت خود، همواره در مسیر دفاع از حق و ولایت قرار داشتند. این نکته بسیار مهمی است که باید از سیره حضرت بیاموزیم: دفاع از حق، نیازمند شناخت موقعیت‌ها و به‌کارگیری روش‌های متناسب با هر موقعیت است.
امروز نیز در شرایط اجتماعی و فرهنگی خود با مسائل و چالش‌هایی مواجه هستیم که ضرورت روشنگری و دفاع از مبانی اعتقادی را دوچندان می‌کند. ما باید از نهضت فاطمی به‌عنوان یک جریان پویای اجتماعی و آزادی‌بخش الهام بگیریم؛ جریانی که بر معرفت، حق‌طلبی، دفاع از ولایت و آگاهی‌بخشی استوار است. بنابراین، یکی از مهم‌ترین درس‌های فاطمیه برای امروز ما، این است که هم در ساحت فردی به تزکیه و پالایش قلب بپردازیم و هم در ساحت اجتماعی، مسئولیت خود را در دفاع از حق، روشنگری و معرفت‌افزایی به‌درستی بشناسیم و به آن عمل کنیم.
ایکنا ـ ضمن سپاس از حضور شما اگر نکته‌ای به‌عنوان سخن پایانی دارید بفرمایید.
شاید نتوان در چند جمله، همه آنچه را درباره شخصیت حضرت زهرا(س) باید گفت، بیان کرد. هرچه بیشتر در این حقیقت تأمل می‌کنیم، بیشتر درمی‌یابیم که زبان و بیان ما برای توصیف عظمت ایشان محدود است.
با این حال، سخنم را با ابیاتی درباره صدیقه طاهره(س) به پایان برسانم:
نه مثل ساره و مریم، نه مثل آسیه و حوا
فقط شبیه خودت هستی، فقط شبیه خودت زهرا
اگر شبیه کسی باشی، شبیه آیه تطهیری
شبیه نیمه‌شب قدری، شبیه سوره اعطینا
شناسنامه تو صبح است، پدر تبسم و مادر نور
سلام من به تو ای باران، درود من به تو ای دریا
کبود شعله ور آبی، سپید طلعت مهتابی
به خون نشستن تو امروز، به گُل نشستن تو فردا
مطالب مرتبط
