از پشتوانه هزارساله زبان فارسی تا ضرورت واژگان بیگانه در اصطلاح‌شناسی فلسفی

به گزارش ایکنا، نخستین نشست از سلسله نشست‌های علوم انسانی در مرکز نشر دانشگاهی با نگاهی نو به کتاب «تمهیدات: مقدمه‌ای برای هر مابعدالطبیعه آینده که به‌عنوان علم عرضه شود» اثر امانوئل کانت با ترجمه غلامعلی حدادعادل، امروز ۲۳ شهریور برگزار شد.

مرکز نشر دانشگاهی در ادامه رویکرد خود برای تقویت گفت‌وگو میان دانشگاهیان و فراهم‌کردن زمینه برای طرح و بررسی اندیشه‌های علمی به بررسی و گفت‌وگو پیرامون این اثر مهم فلسفی پرداخت؛ کتاب «تمهیدات» اثر امانوئل کانت، با ترجمه غلامعلی حدادعادل که تاکنون به چاپ هفتم رسیده است، از جمله متون مهم فلسفه جدید به شمار می‌رود که به دیدگاه او می‌تواند نقطه‌ پیوند حکمت اسلامی و فلسفه جدید غرب باشد.

در این نشست علمی که با حضور غلامعلی حدادعادل، سیدحمید طالب‌زاده و دبیری علمی مالک شجاعی جشوقانی و‌ جمعی از اساتید و پژوهشگران فلسفه انجام شد، گفت‌وگو و مباحث تخصصی پیرامون متون کهن و تأثیرگذار در زمینه علوم انسانی، وضع نشر و ترجمه و جریان سازی یک اثر پژوهشی مورد بحث قرار گرفت.

مشروح این نشست را در ادامه می‌خوانیم:

ایده تأسیس یک مرکز تخصصی نشر در حوزه فلسفه

غلامعلی حدادعادل مترجم و استاد فلسفه دانشگاه تهران، ضمن بازخوانی خاطراتی از روزهای آغازین فعالیت مرکز نشر دانشگاهی، به تشریح مسیر دشوار گذار خود از علوم تجربی به علوم انسانی و تجربه شاگردی در محضر استادان برجسته فلسفه پرداخت و گفت: در مقطعی که دانشگاه‌ها به دلیل انقلاب فرهنگی تعطیل شده بودند، در جلسات مشورتی در وزارت علوم، دغدغه اصلی ما این بود که چگونه می‌توان از ظرفیت علمی استادان دانشگاه بهره جست. در همان جلسات بود که فکر تأسیس یک مرکز تخصصی نشر پیشنهاد شد و مورد پذیرش قرار گرفت.

حدادعادل در بخش دیگری از سخنان خود به سوابق تحصیلی‌اش در رشته فیزیک در دانشگاه شیراز اشاره کرد و گفت: با وجود اینکه در دانشگاه شیراز معلم فیزیک بودم و همزمان تحصیلات کارشناسی ارشد خود را در این رشته دنبال می‌کردم، در اواخر دوره تحصیل تصمیم به تغییر مسیر به سوی علوم انسانی گرفتم. در آن دوران مقرراتی برای پذیرش دانشجوی علوم اجتماعی یا فلسفه با دیپلم فیزیک وجود نداشت. با این حال، با پشتکار شخصی در کلاس‌های فلسفه به عنوان مستمع آزاد شرکت می‌کردم و حتی با نوشتن و ارائه امتحانات به استادان، برای یادگیری تلاش می‌کردم. همین علاقه و پیگیری منجر به تعدیل مقررات شد و فرصت شرکت در کنکور کارشناسی ارشد فلسفه برای من فراهم آمد.

حدادعادل، انگیزه خود از ورود به دنیای علوم انسانی را دغدغه‌ای کلان و استراتژیک برشمرد و تأکید کرد: اعتقاد من همواره این بود که اگر خواص جامعه، غرب‌شناس باشند، عامه مردم دچار غرب‌زدگی نخواهند شد. درک درست ریشه‌های تمدن و فرهنگ غربی، تنها از طریق مطالعه دقیق فلسفه ممکن است و این محور اصلی فعالیت‌های آکادمیک من بوده است.

وی در ادامه سخنان خود، از دوران تحصیل در محضر استادان بزرگی چون شهید مطهری و یحیی مهدوی یاد کرد و گفت: در کنار درس‌های منظومه و شفای بوعلی در محضر استاد مطهری، در دوره دکتری دانشگاه تهران از محضر دکتر یحیی مهدوی بهره‌مند شدم. ایشان استادی بسیار جدی، سخت‌گیر و در عین حال دلسوز بودند. ویژگی بارز کلاس‌های ایشان این بود که هیچ درسی را به یک نیمسال اکتفا نمی‌کردند؛ اگر ترم به پایان می‌رسید و مبحث آموزشی تمام نشده بود، نمره ناتمام برای دانشجویان لحاظ می‌شد. ما در خدمت ایشان به شکلی عمیق و متن‌محور، آثار کانت، دکارت و اسپینوزا را مطالعه کردیم.

حدادعادل در خصوص مشورت برای انتخاب موضوع پایان‌نامه و هدایت استاد یحیی مهدوی توضیج داد: زمانی که قصد انتخاب موضوع داشتم، استاد مهدوی مرا از نوشتن پایان‌نامه‌های کلیشه‌ای و مستقل که تنها به جزوه‌ای در قفسه کتابخانه‌ها تبدیل می‌شدند، بازداشتند. ایشان با هوشمندی پیشنهاد کردند که ترجمه «تمهیدات کانت» را به عنوان موضوع پایان‌نامه انتخاب کنم. در آن دوران، منابع معتبر ترجمه فلسفه اروپایی به زبان فارسی بسیار محدود بود. تنها آثار معدودی که توسط مرحوم منوچهر بزرگمهر و با ویراستاری یحیی مهدوی منتشر شده بود، در دسترس بود. ایشان با شناخت توانمندی‌های بنده در زبان‌های انگلیسی و عربی، تشخیص دادند که این کار می‌تواند خلأ بزرگی را در ادبیات فلسفی فارسی پر کند.

حدادعادل درباره شیوه تعامل با استاد در دوران بازنشستگی ایشان، گفت: در سال ۱۳۵۴ که کار ترجمه را آغاز کردم، یحیی مهدوی بازنشسته شده بودند، اما به دلیل مقام استادی ممتاز، هدایت پایان‌نامه بنده را پذیرفتند. جلسات ما به صورت منظم در منزل ایشان در سه‌راه امین‌حضور برگزار می‌شد. در آن جلسات، ترجمه‌های انجام شده را به ایشان ارائه می‌کردم و استاد با تطبیق دقیق متن با نسخه‌های اصلی فرانسه و آلمانی، نکات و اصلاحات لازم را در حاشیه متون یادداشت می‌کردند.

وی بیان کرد: این فرآیند علمی حتی در ایام تابستان که استاد به سوئیس سفر می‌کردند، متوقف نشد و تبادل متون از طریق پست ادامه می‌یافت. منزل استاد در امین‌حضور، با مساحت ۱۲ هزار مترمربع، فضایی سنتی و اصیل داشت و جلسات ما در بخش بیرونی خانه برگزار می‌شد؛ مکانی که سرشار از خاطرات علمی و درس‌آموزی‌های ارزشمند از شخصیتی بود که تسلطی کم‌نظیر به ادبیات فارسی، عربی و فرانسه داشت.

حدادعادل با ستایش از جامعیت علمی یحیی مهدوی، به ریشه‌های عمیق دانش او اشاره کرد و گفت: مهدوی شخصیت جامع‌الاطرافی داشت. او عربی را نزد بزرگان و علمای تراز اول آن دوره آموخته بود؛ به گونه‌ای که حتی نقل می‌کرد در دوره‌ای، یکی از چهره‌های نام‌آور منطق در منزل آن‌ها زندگی می‌کرد و او نزد ایشان عربی خوانده بود. همچنین خاطراتی از دوران تحصیل در مدرسه سپهسالار و بهره‌مندی از درس‌های شهید سیدحسن مدرس داشت که نشان از عمق دانش ادبی و دینی او بود. مهدوی علاوه بر تسلط کم‌نظیر بر زبان‌های عربی و فرانسه، عاشق واقعی زبان و ادبیات فارسی بود. او قلمی بسیار توانا و نثری فاخر داشت؛ به‌طوری‌که می‌توان یک جلسه را صرفاً به تحلیل ویژگی‌های قلمی و نثر فارسی ایشان اختصاص داد. او در کنار بزرگانی چون مجتبی مینوی، از ستون‌های استوار فرهنگ و ادبیات زمانه خود بود.

حدادعادل با تأکید بر تأثیر عمیق استاد بر شکل‌گیری دیدگاه‌های فلسفی‌اش گفت: بسیاری از ظرافت‌های فکری، دقت‌های علمی و تعهد به واژه‌گزینی دقیق در فلسفه، ثمره همان سال‌های نشست‌وبرخاست با دکتر مهدوی است. او تنها یک استاد نبود، بلکه الگویی از یک محقق تمام‌عیار بود که همواره بر اصالت و دقت تأکید داشت.

حدادعادل درباره فرآیند تحقیق و ترجمه، گفت: در آن سال‌ها که با زبان‌های انگلیسی، فرانسه و عربی آشنایی داشتم، برای ترجمه دقیق «تمهیدات»، نیاز به دسترسی به منابع معتبر داشتم. در سفری که دکتر سروش به انگلستان داشت، از ایشان خواستم تا تمامی ترجمه‌های انگلیسی موجود از این کتاب را از کتابخانه‌های دانشگاه لندن فراهم کنند. در نتیجه، ترجمه لوکاس را به عنوان متن پایه برگزیدم، چرا که از جدیدترین و معتبرترین برگردان‌های آلمانی به انگلیسی بود.

وی در تشریح دشواری کار با متن کانت، افزود: سبک نوشتار کانت به‌گونه‌ای است که جملات ۱۱ یا ۱۲ سطری در آن بسیار عادی است. در فرآیند ترجمه، ناچار بودم دست به یک مهندسی معکوس بزنم؛ یعنی ابتدا مطلب را به طور کامل درک کنم و سپس بر اساس ساختار زبان فارسی، تصمیم بگیرم که جمله را از کجا آغاز کنم تا هم معنای دقیق حفظ شود و هم عبارات به درستی منتقل گردند.

حدادعادل درباره هدف کانت از تألیف این کتاب، توضیح داد: کانت کتاب اصلی خود، «نقد عقل محض» را در سال ۱۷۸۱ منتشر کرد، اما در کمال تعجب، واکنش مناسبی از سوی جامعه فلسفی دریافت نکرد و با سکوت مواجه شد. کانت متوجه شد که اهل فلسفه، اصل دعوا و مسئله را نفهمیده‌اند لذا کتاب «تمهیدات» را نوشت تا به قول علمای ما، تحریر و تقریر محل نزاع کند؛ یعنی به زبانی کوتاه‌تر و روشن‌تر بگوید که درد کجاست و گره کجاست.

حدادعادل با تأکید بر التزام خود و هم‌نسلانش به سنت زبانی فلسفه اسلامی (پیرو سنت فروغی)، در خصوص واژه‌گزینی گفت: در آن سال‌ها به‌شدت نسبت به ورود بی‌ضابطه واژگان بیگانه در نثر فلسفی حساس بودیم. در سنت فلسفه اسلامی، ما پشتوانه‌ای هزارساله داشتیم و دلیلی نداشت که برای مفاهیم فلسفی، به جای معادل‌های اصیل، دست به ترجمه‌های تحت‌اللفظی بزنیم.

وی به یک تحول مهم در اصطلاح‌شناسی اشاره کرد: در سال‌های اولیه ترجمه، ما برای مفاهیم از اصطلاحات متقدم و متأخر استفاده می‌کردیم. اما بعدها مرحوم منوچهر بزرگمهر با ارجاع به دانشنامه علایی اثر ابن‌سینا، متوجه شد که این فیلسوف بزرگ از واژگان پیشینی و پسینی استفاده کرده است. از آن زمان به بعد، ما نیز این اصطلاحات را جایگزین کردیم که خوشبختانه امروزه در منطق و علوم اجتماعی نیز تثبیت شده‌اند.

عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی است، درباره نقدها به استفاده از واژگان بیگانه در فلسفه، دیدگاهی واقع‌بینانه ارائه داد و گفت: با وجود تعهد به زبان فارسی، معتقدم تا زمانی که اصطلاح فارسی رسا و دقیقی برای برخی مفاهیم مانند Subjective ،Objective یا Idealism وجود ندارد، استفاده از همان اصل واژه یا معادل‌های رایج آن نه تنها عیب نیست، بلکه بیشتر معنارسان است.

حدادعادل با لحنی روایتگرانه، داستان تکمیل پایان‌نامه‌اش را به وقایع تاریخی گره زد: نوشتن مقدمه پایان‌نامه در سال ۱۳۵۷ با اوج‌گیری انقلاب مصادف شد. ما در ایستگاه انقلاب پیاده شدیم و قطارِ فلسفه برای مدتی متوقف شد. با وقوع انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاه‌ها، این مسیر طولانی‌تر شد.

وی درباره فرآیند نهایی دفاع گفت: پس از بازگشایی دانشگاه‌ها در سال ۱۳۶۴، به پیشنهاد خود یحیی مهدوی، کریم مجتهدی به عنوان استاد راهنما مسئولیت پایان‌نامه را پذیرفتند. آقای مجتهدی با احترامی که برای یحیی مهدوی قائل بودند و شناختی که از من داشتند، هیچ‌گونه دخالت حاشیه‌ای در محتوا نکردند و جلسه دفاع در دی‌ماه ۶۴ با موفقیت برگزار شد. ترجمه «تمهیدات» که در سال ۱۳۶۷ توسط مرکز نشر دانشگاهی منتشر شد، توانست در سال ۱۳۶۸ جایزه «کتاب سال» را از آن خود کند و حدود ۱۵ سال پیش، برای کمک به دانشجویان تحصیلات تکمیلی فلسفه که در فهم متن اصلی دچار چالش بودند، تصمیم گرفتم نسخه‌ای سه‌زبانه (آلمانی، انگلیسی و فارسی) با همکاری انتشارات هرمس آماده کنیم.

وی در خصوص مهم‌ترین پروژه زندگی علمی خود گفت: در ۴۰ سال گذشته که در دانشگاه تهران مشغول تدریس بوده‌ام، حدود ۶۰ درصد از کتاب «نقد عقل محض» را به فارسی برگردانده‌ام. هرچند شاید آن طراوت جوانی زمان ترجمه «تمهیدات» در قلمم نباشد، اما بسیار ضروری می‌دانم که این متن بنیادین با سبکی دقیق و عالمانه در اختیار اهل فضل قرار گیرد.

حدادعادل با مرور تحول مهم در حوزه‌های علمیه توضیح داد: اهتمام آیت‌الله خامنه‌ای بود که مجمع عالی حکمت اسلامی در قم تأسیس شد، ایشان همواره حامی حکمت و فلسفه بوده‌اند. اکنون در همین مرکز، حلقه‌های کانت‌خوانی شکل گرفته که فضلای حوزه، کلمه به کلمه متن کانت را می‌خوانند و مباحثه می‌کنند. معتقدم ورود آرای کانت به فضای حوزه، می‌تواند میدان فلسفه اسلامی را وسیع‌تر کرده و باب تازه‌ای در فلسفه تطبیقی بگشاید.

سهم دوسومی ترجمه در کارنامه مرکز نشر دانشگاهی

احمد شاکری، معاون پژوهشی و فناوری مرکز نشر دانشگاهی با اشاره به مصوبه تأسیس این مرکز در سال ۱۳۵۹ گفت: در تمام این سال‌ها، بزرگان بسیاری از نزدیک و دور در مرکز نشر،  دستی بر آتش داشته‌اند. مدیران می‌آید و می‌روند اما مرکز نشر دانشگاهی خواهد ماند. برگزاری این سلسله‌نشست‌ها در راستای احیای گروه‌های پژوهشی مرکز است که از سرمایه‌های بزرگ این نهاد محسوب می‌شوند.

شاکری درباره رویکرد گروه‌های پژوهشی تصریح کرد: هدف ما نگاهی نو به علوم انسانی، مطالعات میان‌رشته‌ای، علوم پایه، کشاورزی و محیط زیست است و در گروه علوم انسانی برنامه ویژه‌ای بر بازخوانی متون کهن با نگاهی نو وجود دارد.

معاون پژوهشی و فناوری مرکز نشر دانشگاهی با تواضع بر اینکه تخصص چندانی در حوزه فلسفه ندارد، به تأمل بر آموزه‌های کانت اشاره کرد و گفت: کانت به ما می‌آموزد که پیش از صدور حکم درباره جهان، باید درباره شرایط، حدود و امکان شناخت خودمان پرسش‌های فراوانی داشته باشیم، از سوی دیگر بازخوانی‌هایی که در دوره‌های مختلف از این اثر انجام می‌شود، به احیای موقعیت فکری مخاطبان کمک خواهد کرد.

شاکری با اشاره به آمار آثار منتشرشده در مرکز نشر دانشگاهی، گفت: حدود دو سوم آثار منتشرشده در این مرکز، ترجمه هستند؛ این نشان می‌دهد که مرکز از بدو تأسیس به عنوان زیرساختی برای تولید و انتقال دانش در کشور طراحی شده بود، اما باید هشدار داد که با ظهور فناوری‌های جدید مانند هوش مصنوعی، حوزه ترجمه نیز به وضعیت بحرانی نزدیک می‌شود و نیازمند انتقال تجربه پیشکسوتانی همچون محمود دولت‌آبادی به نسل‌های بعدی است.

ترجمه «تمهیدات» حدادعادل؛ نقطه بلوغ سنت ترجمه فلسفی از فروغی تا مهدوی

سیدحمید طالب‌زاده، استاد گروه فلسفه دانشگاه تهران، در ادامه با تبیین جایگاه ترجمه کتاب «تمهیدات» کانت به قلم غلامعلی حدادعادل، این اثر را نقطه اوج و بلوغ جریانی دانست که با محمدعلی فروغی آغاز شد و توسط یحیی مهدوی تداوم یافت؛ سنتی که فلسفه غرب را با زبانی فاخر و مأنوس با سنت فلسفه اسلامی به مخاطب فارسی‌زبان عرضه کرد.

طالب‌زاده گفت: سنجش ارزش و اهمیت یک ترجمه، در گرو درک وزن و جایگاه خود اثر در تاریخ اندیشه است. برای شناخت شیوه ترجمه دکتر حدادعادل، باید به یک سیر تاریخی توجه کنیم که نقطه آغازین آن انتشار کتاب ارجمند «سیر حکمت در اروپا» اثر مرحوم محمدعلی فروغی بود. فروغی به دلیل تسلط عمیق بر فلسفه اسلامی که ترجمه درخشان «طبیعیات شفا»ی ابن‌سینا گواه آن است، زبانی خوش‌خوان و مأنوس برای جامعه اهل فلسفه پدید آورد تا خواننده ایرانی هنگام مطالعه فلسفه غرب احساس بیگانگی نکند. این سبک و سیاق با تأسیس گروه فلسفه دانشگاه تهران توسط چهره نامداری چون دکتر یحیی مهدوی تثبیت شد. مرحوم مهدوی آثاری را از فلسفه مدرن غرب ترجمه کرد که همزمان اصالت مضمون و فخامت نثر در آن‌ها موج می‌زد.

طالب‌زاده ترجمه تمهیدات را نقطه کمال این جریان دانست و تصریح کرد: آن سنتی که با فروغی آغاز شد و با مهدوی بالید، با ترجمه تمهیدات به قلم دکتر حدادعادل به مرتبه بلوغ رسید. این بلوغ بر سه عنصر بنیادین استوار است: تسلط علمی به زبان مبدأ، اشراف بر زبان مقصد و عنصر هنر و قریحه شاعری که مترجم را صرفاً به عنوان یک تکنسین یا دانشمند وارد ترجمه نشده، بلکه به عنوان یک شاعر به متن روح بخشیده است. او نه در استفاده از واژگان نامأنوس عربی افراط کرده و نه به سمت سره‌نویسی افراطی و خلق واژگان نامطبوع و مصنوعی رفته است، بلکه از فرهنگ غنی و تاریخی زبان فارسی، نگارشی معتدل و دارای موسیقی درونی پدید آورده؛ نثری که گویی در شیوایی و استحکام، از اسلوب نگارش سعدی الگو گرفته است.

استاد فلسفه دانشگاه تهران با اشاره به اعتراف خود کانت در مقدمه کتاب گفت: کانت در آغاز «تمهیدات» اذعان می‌کند که نتوانسته است همانند دیوید هیوم، نکته‌سنجی و دلپسندی را در کنار هم بنشاند و اثرش متنی دشوار و غامض است، اما باید گفت حدادعادل توانسته این متن دشوارفهم را در پوششی از نکته‌سنجی و دلپسندی عرضه کند و به راستی یک نثر معیار در ترجمه فلسفی بنیان بگذارد؛ اثری که نشان می‌دهد می‌توان دقیق‌ترین استدلال‌های تألیفی پیشینی را بدون انکسار معنا و با لطافت زبان فارسی عرضه کرد.

استاد فلسفه دانشگاه تهران در ادامه نشست، برای نشان دادن عیار بالای ترجمه و شیوایی ترجمه و نثر حدادعادل، فرازهایی از صفحات گوناگون کتاب تمهیدات را برای حاضران قرائت کرد؛ از جمله عبارات صفحه ۸۰ در تفکیک مرز میان پویایی قوه خیال و انضباط فاهمه؛ همچنین آنجا که کانت در آن با بیانی تمثیلی، نسبت میان «نقادی» و «مابعدالطبیعه سنتی» را تبیین می‌کند و می‌گوید: «قدر مسلم این است که هر کس یک بار طعم نقادی را چشیده باشد، از ترهاتِ جزم‌اندیشان دچار تهوع خواهد شد… نسبت نقادی با مابعدالطبیعه معمول نزد اهل مدرسه، دقیقاً همان نسبتی است که شیمی با کیمیا یا نجوم با غیب‌گویی صناعتِ منجّم دارد…»

طالب‌زاده با اشاره به این بخش از متن افزود: کانت در این فراز وعده می‌دهد کسی که اصول نقادی را دریافت کند، دیگر به سراغ علم‌نماهای کهن نخواهد رفت؛ و این‌گونه عبارات زیبا و فاخر، با نثری منسجم و استوار، در سراسر این ترجمه به چشم می‌خورد.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در بخش پایانی سخنان خود، به عامل دیگری در تکوین شخصیت علمی و روش ترجمه حدادعادل اشاره کرد و گفت: علاوه بر تسلط زبانی و قریحه ادبی، نباید ارتباط بسیار نزدیک و هم‌نشینی استاد با شهید مطهری را از قلم انداخت. ایشان رویکرد اصیل فلسفه اسلامی را از محضر شهید مطهری آموختند و در چنان قرابت و انس عمیقی با حکمت اسلامی قرار گرفتند که همین امر، بستر مناسبی برای شکل‌گیری نوعی فلسفه تطبیقی در آثار ایشان فراهم آورد؛ رویکردی که ثمرات ارزشمند آن در این کتاب و سایر پژوهش‌های کانتی کاملاً هویداست و این مسیر پربار هم‌چنان استمرار دارد.