تربیت متعادل/ 38
اسلام دین اعتدال است و پیامبر اسلام(ص) برای احیای مکارم اخلاقی مبعوث شده‌اند. پس چرا شاهد تندروی‌ها، کندروی‌ها و رفتارهای ضد اخلاقی و حتی ضد انسانی به نام دین اسلام در جامعه هستیم و هر کس با برداشتی از دین، دیگران را به بی‌دینی متهم می‌کند؟ چگونه می‌توان به اصل اسلام و دستورات اسلامی دست یافت و مسلمانی مؤمن و متعادل شد؟
برای دست یافتن به پاسخ این سؤال‌ها، مسعود اسماعیلی، پژوهشگر حوزه تربیت دینی، کتابی با عنوان «مؤمن متعادل و تربیت متعادل» را به رشته تحریر درآورده است و طی درس‌گفتارهایی، با محور قرار دادن مطالب این کتاب، تشریح می‌کند که چگونه می‌توان مؤمنی متعادل، همان‌طور که اسلام ناب محمدی مدنظر دارد، بود.
در ادامه، قسمت سی و هشتم این مجموعه با موضوع «جامع‌نگری» را با هم می‌بینیم و می‌خوانیم.
مشاهده کرده‌اید که برخی، بخشی از دین را بسیار جدی مورد توجه قرار می‌دهند اما بقیه مسائل دینی را رها می‌کنند؟ مثلاً فردی «ولی» و پدر دانش‌آموزی است و مدام نسبت به حقوق ولی به فرزند خود تذکر می‌دهد و آیات و روایات احسان به پدر و مادر را به او یادآوری می‌کند، اما نسبت به ولی خودش یعنی ولی عصر(عج) بی‌اعتنا است.
یا برخی ذکر « اَللّهُمَّ عَجِّل لِوَلیِّکَ الفَرَج» را تکرار می‌کنند که این کار بسیار هم خوب است؛ با این دعا برای ظهور مصلح کل هستی دعا می‌کنیم، آقایی که می‌آیند و تمام هستی را اصلاح می‌کنند. وقتی شما ظهور مصلح کل هستی را دوست داری و می‌پسندی، باید در انتظار این مصلح، هم خودت صالح باشی و خود را اصلاح کنی و هم مجموعه‌ای که در حال اداره آن هستی باید صالح باشد؛ اگر اینگونه نیست باید پرسید: چرا بخشی از دین را قبول داری و بخش دیگر را خیر؟
قرآن می‌فرماید: «أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ؛ آيا شما به پارهاى از كتاب ايمان مىآوريد و به پارهاى كفر مى‌‌ورزيد»(آیه 85 سوره بقره). این علامت عدم تعادل است.
دومین مؤلفه تربیت متعادل و مؤمن متعادل را جامع‌نگری در دین می‌دانیم. نباید اینگونه باشد که بخشی از دینداری مدام در حال تحقق و انجام باشد و بخش دیگر مورد توجه قرار نگیرد. برخی در راه‌انداختن کار مردم و کمک به افراد همت زیادی دارند و موفق هستند اما در اقامه نماز جدی نیستند؛ این رفتار عدم تعادل در دینداری است.
حتی برخی روایت‌ها از ائمه(ع) که بیشتر با خلق و خوی مردم هماهنگ است بیشتر ترویج و مطرح می‌شود و روایتی که عمل به آن سخت‌تر است، گویی مورد توجه کم‌تری قرار می‌گیرد و کمتر بیان می‌شود.
دو روایت از امام صادق(ع) نقل شده است که هر دو با «کذب» آغاز می‌شود. در روایت اول ایشان در جواب كسى كه عرض كرد: فلانى شما را دوست مى‌دارد منتهى در برائت از دشمن شما ضعيف است، فرمودند: هَيهاتَ؛ كَذَبَ مَنِ ادَّعى مَحَبَّتَنا ولَم يَتَبَرَّأ مِن عَدُوِّنا؛ هيهات، دروغ مى‌گويد كسى كه دم از محبت ما مى‌زند، ولى از دشمن ما بيزارى نمى‌جويد». در روایت دیگری نیز ایشان فرمودند: «كَذَبَ منَ زَعَمَ أنَّهُ يَعرِفُنا وهُوَ مُتَمَسِّكٌ بِعُروَةِ غَيرِنا؛ دروغ مى‌گويد كسى كه مدعى است ما را شناخته اما به دامن ديگران چنگ آويخته است». یعنی فردی که با دروغ، ریا، سخن‌چینی و ... سعی می‌کند مشکل خود را رفع کند اما مدعی است ما را شناخته است، دروغ می‌گوید.
انجام حدیث اول به نظر راحت‌تر است، مثلاً ما در شب 19 ماه رمضان قاتل حضرت علی(ع) را لعن می‌کنیم. اما عمل به حدیث دوم که آن هم با «کذب» آغاز شده به نظر سخت‌تر می‌سد به همین دلیل کمتر در زندگیمان آن را مطرح می‌کنیم.
به یاد دارید که در درس‌های اول گفتیم: «همه خوبی‌ها در خانه‌ای است و کلید آن زهد است». اما ما به زهد کمتر اعتنا داریم در حالی که حدیث «همه بدی‌ها در خانه‌ای است و کلید آن دروغ است» را بیشتر معتقد هستیم.
اینکه از یکی از تعالیم به درشتی یاد می‌کنیم و از دیگری خیر، علامت این است که جامع‌نگرانه به دین نظر نمی‌‌کنیم و فقط بخشی را بیشتر یاد گرفته‌ایم و همان را مدام تکرار می‌کنیم.
جابر از امام باقر(ع) روایت کرده است که امام از جابر سؤال می‌کنند که ای جابر آیا این کافی است که کسی خود را شیعه بداند و به ما اظهار محبت کند، آیا صرف این رفتار او را به ما متصل و منتسب می‌کند؟ سپس امام(ع) ادامه می‌دهند: به خدا سوگند شیعه ما نیست مگر کسی که تقوای الهی را رعایت کند، مطیع اوامر باشد و جامع نگاه کند. «تقوا» همه دین است و با تقوا بودن یعنی در همه چیز با خدا باش. از مهم‌ترین و بالاترین ارکان و مؤلفه‌های دین تقوا است. ای جابر شیعه ما شناخته نمی‌شود مگر با فروتنی.
ما در زمانه خودمان بیشتر به شعائر توجه کرده‌ایم، البته این خوب است که شعائر را جدی بگیریم و مراسم و مجالس اهل بیت(ع) را برگزار کنیم اما این کارها کافی نیست بلکه مقدمه هستند. من به مجلس امام حسین(ع) می‌روم تا در مسیر دینداری رشد و ارتقا پیدا کنم، نه اینکه متوقف شوم و تصور کنم دیگر انسان بسیار خوبی هستیم.
امام باقر(ع)) می‌فرمایند شیعه ما نیست ولو سینه بزند و گریه کند، اما تقوا نداشته باشد. هیچ چیز جای تقوا را نمی‌گیرد، شیعه باید مطیع امر امام خود باشد و تقوای الهی داشته باشد. امام باقر(ع) ادامه می‌دهند: جابر، شیعه ما شناخته نمی‌شود مگر با فروتنی، خضوع، امانت‌داری، خداوند را فراوان ذکر کردن، مداومت بر روزه و نماز، نیکی بر والدین، دلجویی از همسایگان مستمند، راست‌گویی، تلاوت قرآن، کنترل زبان در برابر مردم مگر به کلام نیک و شیعیان ما در همه موارد امین خاندان خودشان هستند.
جابر می‌گوید یا ابن رسول‌الله با این توصیف‌های شما ما کسی را نمی‌شناسیم. (البته شیعه درجه دارد و ما مُحب اهل بیت(ع)هستیم. شیعه یعنی پیرو؛ پیروی نیز با عمل محقق می‌شود نه با حرف).
جابر حسی پیدا کرد مثل حس من و شما و گفت: ای پسر پیامبر اینگونه که کسی پیدا نمی‌شود. آقا فرمودند: (آیا چون کسی با این ویژگی‌ها پیدا نمی‌شود باید دین را خفیف کنیم؟)؛ جابر حرف‌های گوناگون و نظرات مختلف تو را به خودش متمایل نکند و گول نزند. آیا برای فرد کافی است که بگوید من علی را دوست دارم و ولایت او را قبول دارم اما با وجود این، اهل مداومت بر اعمال دینی نباشد؟ اگر کسی بگوید من رسول خدا را دوست دارم، رسول خدا که بهتر از حضرت علی(ع) است؛ اگر در عمل از پیامبر پیروی نکند و به سنت ایشان عمل نکند، این محبت سودی به حالش نخواهد داشت. در مورد امیرالمومنین (ع) نیز همینگونه است. پس ای جابر با وجود اشکالی که مطرح کردی تقوای الهی پیشه کن، به آنچه نزد خداست عمل کن، اینگونه نباشد که یک گوشه دین را بگیری و بقیه را رها کنی و ادعا کنی چون اهل بیت(ع) را دوست دارم بسیار به زیارت آنها می‌روم؛ نه عمل صالح به تنهایی و نه محبت اهل بیت(ع) به تنهایی کافی نیست. همه رفتارهای دینی لازم بوده که در دین گفته شده اند؛ اگر لازم نبودند، از سوی خداوند و پیامبر(ص) مطرح نمی‌شدند.
من باید به 120 تا 130 عنوان از مؤلفه‌های دینداری عمل کنم که بسیاری از مؤلفه‌ها نیز عقلی است، مثل تعصب نداشتن، دشمنی نورزیدن با سایر انسان‌ها و ... که عقل نیز به همه این موارد حکم می‌کند.
امام باقر(ع) ادامه می‌دهند: ای جابر قسم به خدا که جز با اطاعت از خدای تبارک و تعالی نمی‌توان به او تقرب جست و همراه ما برات آزادی از دوزخ نیست. (اینجا جای پارتی بازی نیست و تو باید از خودت عمل نشان دهی، اهل بیت(ع) با شفاعت کم‌کاری‌های ما را جبران می‌کنند نه بی‌کاری‌های ما را، نمازهای نخوانده ما را امام جبران نمی‌کند. فرموده‌اند شفاعت ما شامل حال کسی که نماز را خفیف می‌شمارد، نمی‌شود).
مجموعه‌ای از رفتارها، ما را دیندار می‌کند و اگر ما بخواهیم فقط بر یک بخش از دین تمرکز کرده و بر روی آن بخش مانور دهیم و بقیه را رها کنیم، درست نیست.
یکی از کارهایی که ما اهل تبلیغ و تربیت دینی باید انجام دهیم همین است که طوری سخن بگوییم که مخاطب ما جامع‌نگر رشد کند. یکی از عزیزانی که هیئت مذهبی دارد از من خواست با هم همفکری کنیم؛ به او پیشنهاد کردم در انتهای کتاب «مومن متعادل و تربیت متعادل» جدولی از دینداری که به ذهن بنده رسیده را مطالعه و کاری کند مثلاً بعد از پنج سال، تمام عنوان‌ها و مؤلفه‌های دینداری که ذکر شده را عملی کرده باشد و علامت عمل به آن مؤلفه را در کنار آن زده باشد تا مخاطب وی با تمام آنچه خدا از او می‌خواهد آشنا و عامل به آنها باشد.
عاقبت شما به خیر؛ شیعه 360 درجه باشیم؛ جامع‌نگر باشیم. به همه کس، خانواده، فامیل، زیردستان، همسایگان، فقرا و ... توجه کنیم.
مطالب مرتبط
